Қубла Қарақалпақстан топонимлериниң уқсаслық қәсийетлери

Республикамыз ғәрезсизликке ерискеннен кейин барлық салаларда жаңаланыў, пәклениў жүз бермекте. Соның ишинде мәкан жайларға да итибар қаратылмақта. Бул бойынша президентимиз Ислам Каримовтың Биринши шақырық Өзбекстан Республикасы Олий Мажлисиниң алтыншы сессиясында сөйлеген сөзинде айтылған төмендеги сөзлерди мақтаныш пенен еслеў орынлы: «Миллетимиздиң үрп-әдетлерин, қәдириятларымызды тиклеў, қəдирлеў, улығлаў, халқымызға қайта тикленген муқаддес орынларымызды, мешит-медреселерди, тарийхый мийрасларды қайтарыў жолында исленген жақсы ислеримизди не менен өлшеўге болады.»
Журтбасшымыз усы дана, ҳикметли сөзлерди айтып ғана қоймай, оны турмысқа асырыў бойынша жан күйдирип бир қанша қарар ҳәм пәрманларға қол қойды. Әсиресе, шоралар мафкура тәрепинен халқымызға зорлап киргизген тәбийий емес суний атамаларды тез арада өзгерттириў, миллий атамалар менен атаў лазымлығын айтып өтти. Бул бойынша Өзбекстан Республикасындағы аймақлық территориялық бирликлер, халық пунктлери, бирлеспелер ҳәм басқа топонимлик объектлердиң атларын тәртипке салыў ҳаққында Министрлер Кеңеси 1996-жыл 31-майда қабыллаған 203-санлы қарар «Өзбекстан Республикасында аймақлық территориялық дүзилиў топонимлик объектлерге ат бериў ҳәм олардың атларын өзгертиў мәселелерин шешиў тәртиби ҳаққында» 1996-жыл 30-августта қабыл етилген Өзбекстан Республикасының Нызамы үлкен әҳмийетке ийе.
Топонимика филология, тарийх, биология, география ҳәм басқа пәнлер ушын үлкен әҳмийетке ийе. Себеби оның жәрдеминде көплеп тарийхый ўақыялар, халықларымыздың экономикалық жаңа мәдений өзгерислери үрп-әдетлери, тили уқсаслықлары анықланады.
Қубла Қарақалпақстан мәкан, жай атамаларының уқсаслық қәсийетлери жүдә көп. Буны биз елатлы пунктлерде, қала көшелеринде, мектеп атларында, аўыл атамаларын ҳәм муқаддес орынлар (қәбиристан) аталыўында ушыратамыз. Бул сол жерлерде жасаўшы халықтың тарийхый келип шығыўына миллет, урыўына байланыслы. Әмиўдәрья,Беруний, Елликқала ҳәм Төрткүл районларында урыўымыз бенен байланыслы болған атамалар Маңғыт, Қыпшақ, Қаңлы, Қанжығалы, Қытай, Үйшин киби урыў атамалары менен аталатуғын орынлар көплеп ушырайды. Сондай-ақ. қала көшелериниң атларының уқсаслығын бүгинги күн көз-қарасынан келип шығып нәзер тасласақ уқсаслықлар барлығы көзге дәрҳал түседи. Бул тек қубла Қарақалпақстан топонимикасында ғана емес бәлки Республикамыздың басқа территорияларында да уқсас атамалар бар. Бул тәбийий жағдай. Себеби көшелерге елатлы пунктлерге атама бериўде әўели халқымыздың белгили, танымалы мәмлекет искерлерине, өз илимлери менен халқымызды дүньяға танытқан кисилер атлары көшелерге, елатлы пунктлерге, берилиў лазым. Мәселен сақып қыран Әмир Темур бабамыз исмин, 40-жыл мәмлекетти басқарған Муҳаммед Тарағай (Улығбек) ти, өзбек тилине тийкар салған, дүньяда өзбек барын өз шығармалары менен көрсеткен Алишер, Наўайы, медицинада Әбу Әли Ибн Сина, география илиминде Абу Райхан Беруний, Аль-Хорезмий ҳәм басқа көплеп алымларымыз, мәмлекет искерлериниң атларын мәңгилестириў ҳүрметли орынларға ат сыпатында қойылса орынлы. Беруний районы ертеде фил, фир деп аталып келген. Кейнинен Кат (қорған) 1962-жылға шекем Шаббаз (Шайх Аббос Вали) аты менен аталып, Беруний атын алған Абу Райхан Берунийдиң өзи де фил (Кат) қаласы шетинде туўылғаны ушыр «шет киси» деп лақап алған. (Берун -сыртқы, дарун-ишки демекдур). Естеликлерде Бухара қаласына жаңадан қорған салынғанда базы бир аўыллар екиге бөлинип қалған, бир бөлеги қорған ишинде қалып қалаға қосылған екинши бөлеги болса қала сыртында қалып кеткен. Сонлықтан Жуйбори берун ҳәм Жуйбори дарун, Дил кушойи берун ҳәм Дилкушойи дарун аўыллары әне усаған бола пайда болған. (Дилкуш Әмир Темур бағларының бири болғанлығы ҳаққында мағлыўматлар бар).
Ҳәзир Беруний қаласында 210 көше бар. Олардың көпшилиги жаңа атамалар менен атала баслады. Районда 20 қәбиристан болса Әмиўдәрья районында 61, Елликқала районында 16, Төрткүл районында 32 муқәддес орынлар бар.
Маңғыт районы ӨзССР Жоқары Совети Президиумының 18-декабрь, 1957-жылдағы Пәрманы менен Қыпшақ районы менен бириктирилип Әмиўдарья районы деп атала баслады. Районда 137 мыңға жақын халық жасайды. Төрткүл ҳаққында қызыққанымда қала алдын 1873-жылдан 1920-жылға шекем тек тарийхый ҳүжжетлерде ғана Петро-Александровск деп аталып келгени ҳаққында Қ. Әбдимуратов мағлыўматлар береди. Төрткүл-төрт минараға тең мушы (мүйеши) болған қорған деген мәнини билдирген деген болжаўлар бар. Қәлендерхана, Қаратуба, Қырықтом, Қылшынақ, Қызыләскер, Қылышбай, Күйиккөпир, Қырққызабад, Көкши, Қыпшақ, Назархан, Ақбаслы, Жамбасқала, Мискин, Әмирабад, Уллыбақ, Гүлдирсин, Топырақ қала бул тарийхый атамаларды және де даўам еттире бериўимиз мүмкин. Дурыс қубла районларда уқсас атамалар, урыў менен байланыслы болған (этнотопонимлер) жүдә көплеп ушырайды. Соны айрықша тәкирарлаў керек. Республикамызда топонимлик обьектлер толық үйренилген емес. Еле үйренилмеген микротопонимлер, фитотопонимлер, ойконимлер, гидронимлер атамалары көп. Бул бойынша исленген жумыслардан орыс тарийхшы алымлары. С. Толстов, Л. С. Толстова, В. Бартольд, излениўлери даўамында тарийхый жуўмақларын, тарийхшы Я. Гуламовтың излениўлерин айтыў орынлы. Филологлардан қарақалпақстанлы Қ. Әбдимуратовтың кандидатлық диссертациясы («Қарақалпақстан топонимлери») макротопонимлер, гидронимлер ҳаққында мағлыўмат берди. Докторлық диссертациясы қорғаған З. Досумов (Хорезм топонимлери ҳаққында мағлыўмат берип ғана қоймай) қубла Қарақалпақстан районларындағы базы антропонимлер атамаларын дәлийллеп өтеди.
Бүгинги күнде көшелеримиз таза атамалар менен, Маҳмуд Қашғарий, Мукаввар Кари, Бобораҳим Машраб, Юсуп Хас Ҳажыб, Камалатдин Беҳзод, Камал Ата Түрк, Юсуп Ҳамаданий, Абулғазы Баҳадырхан, Нажмиддин Кубра, Ат-Термизий, Замахшарий, Юрус Ражабий, Усман Насыр, Туркистан, Тажымаҳал, Али-Қусшы, киби тарийхый уллы шахслардың атлары менен аталмақта.
Усы келтирилген мәкан-жайлардың атамаларын лексик семантик анализ еткенимизде түбир ҳәм жасалма топонимлер, булардан тысқары тийкарынан қосымша орын атамалары бар екенлигин көремиз. Усы районлар сорамында топонимлердиң грамматикалық қәсийетлеринен бири топоним жасаўшы топоформантларды алған, анығырағы қабыл етилген жағдайда көплик қосымшасын қабыл етпейди. Келтирилген сорамаларда басқа миллет ўәкиллеринен тысқары өзбек миллетинен тән халқының шевасы үш түрли (қарлуқ, оғуз, қыпшақ, лаҳжасида) шевада сөйлеўиниң гуўасы болдық. Ҳәм және орын атамаларының көпшилигин өзбек урыўларының атлары менен аталыўы усы сорамда сондай урыў қәўимлери жасап өткенлигин дәрек береди. Өз нәўбетинде бул урыў қәўим атлары менен аталатуғын мәкан жайлардың атлары өзбек тил билимине өз үлесин қосады деп билемиз.


ИКРАМ ХАЛМУРАТОВ.
Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик университетиниң өзбек филологиясы кафедрасы оқытыўшысы, Ташкент мәмлекетлик университетиниң аспиранты
«Әмиўдәрья» 1998, №4

Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь. Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо зайти на сайт под своим именем.