Өзлеримизде де пәкизе атамалар бар ямаса қарақалпақ топонимикасына байланыслы гейпара ойлар

Өзинде көплеген жумбақлар ҳәм сыры биймәлим әпсаналарды сақлаўшы географиялық атамалардың пайда болыўы ҳәм тарийхы, әййемги дәўирлерден берли адамларды қызықтырған. Өйткени көп жыллардан берли сақланып киятырған гейпара географиялық атамалар өтмиштиң қымбат баҳалы гүўасы есапланады. Сонлықтан да тарийхшылар, этнографлар, археологлар, географлар ҳәм тил илимин изертлеўшилер географиялық атамалар менен байланыслы илимий мағлыўматлардың өзлери қызыққан сораўларының көплерине жуўап алыў мүмкиншиликлерине ийе. Өткен жылы республикамызда тил ҳаққындағы Нызамның қабыл етилиўи Қарақалпақстанда да топонимиканың ҳәр тәреплеме ҳәм терең раўажланыўын талап етпекте.
Бул жуўапкерли ўазыйпаны әмелге асырыўда, республикада терминология комитетиниң Ономастика секциясының ағзалары, әсиресе, Нөкис мәмлекетлик университетиниң география кафедрасының коллективи бир қанша жумыслар иследи. Ең биринши нәўбетте, кафедраның илимий жумыслар планы қайта көрип шығылып, Қарақалпақ топономикасына байланыслы илимий тематикалар, олардың авторларының, ал студентлер арасында болса, бир қанша диплом жумыслардың тематикалары топономикаға байланыслы белгиленеди. Кафедрадағы кейинги жыллардағы исленип киятырған улыўма географиялық атамалардың сөзлиги тамамланып, лицензияға берилди. Ҳәзирги ўақытта қарақалпақ топонимикасына байланыслы изертлеўлер кең масштабта басланды. Оның ушын республикамыздағы барлық картографиялық мағлыўматлар үйренилип, Қарақалпақстандағы 400 ден аслам географиялық атамалар есапқа алынды. Есаплаўлардың жуўмағында тек Нөкис қаласында 430 ға шамалас көшелер бар екенлиги анықланды.
Сондай-ақ, Нөкис қаласы ЗАГС бөлиминиң мағлыўматлары көрилип шығылып, тек жергиликли адамлардың арасында 1299 ер адамлардың, 486 қызлардың аты қойылғанлығы анықланды. Бул мәселеде тийкарғы мағлыўмат ретинде 1973-жылғы баспада шыққан Оразақ Бекбаулиев редакторлаўындағы «Жеке адамлар атлары» китапша қабыл алынып, оған кейинги он жыл ишинде Нөкис қалалық ЗАГС бөлиминдеги жыйналған мағлыўматлар қосымша исленди. Нәтийжеде жеке адам атларының саны 1447 жетти. Соны да айтыўымыз керек, қарақалпақ топонимикасының улыўма белгилери, елимиздиң тарийхы, территориясының тәбийғый шараяты ҳәм усы жерде жасаўшы халықлардың тил өзгешеликлери менен тығыз байланыслы екенлигин көрсетеди.
Улыўма алғанда республикамыздағы топонимикалық фонның қарақалпақша екенлиги айрықша көзге түседи.
Географиялық атамалардың орташа тығызлығын территория бойынша анализлеп көргенимизде ең жийи ушырасатуғыны гидрографиялық объектлер екенлиги, яғный республикамыздың ҳәр бир мың квадрат километр территориясына орта есап пенен гидрографиялық объектлердиң 1,2 туўра келетуғынлығы белгили болды. Гидрографиялық объектлердиң басқа географиялық атамаларға салыстырғанымызда олардың республикамыз территориясында әдеўир тығыз жайласқанлығы, бизде суўғарылып егилетуғын дийқаншылықтың раўажланыўы менен байланыслы канал ҳәм жап-салмалардың көп екенлигин көрсетеди.
Салыстырып көргенимизде орографиялық атамалардың сийрек тарқалғанлығыны (ҳәр мың кв. км. Майданға 0,4 атама туўры келеди) республикамыз жер бетиниң тегислиги менен байланыслы, яғный айтарлықтай таў, таў алаблары ҳәмбасқа таўлы рельефтиң жоқ екенлигин де көремиз.
Географиялық атамалар арасында тығызлығы бойынша екинши орынды елатлы пунктлердиң ийелеўи республикамызда, әсиресе Әмиўдәрья делтасындағы дийқаншылық зонада пахташылық, салыгершилик ҳәм тағы да басқа аўыл хожалық егинлери майданының жылдан-жылға кеңейе бергенлиги себепши болса керек. Процент есабында салыстырып көргенимизде республикамыздағы усы типтеги 133 атаманың 68,4 (аўыл типиндеги елатлы пунктлер, 9,8 қала типиндеги елатлы пунктлер, ал 21,8 район ҳәм қалалардың атлары екенлиги белгили болды).
Бизге улыўма топонимика тийкарынан 3 сораўға жуўап бериўди талап етеди. Олардың бириншиси: сол географиялық объектлер не деп аталады? Екиншиси: қайсы тилде аталады? Үшиншиси: неге усылай аталады, бул атаманың мәниси не? Бул үш сораўдың бириншисине география, екиншисине лингвистика, ал, үшиншисине топонимика жуўап бериўлери тийис.
Бизлердиң ҳәзирги ўақытқа шекемги ислеген жумысларымызда тийкарынан биринши сораўға жуўап берилип атыр. Енди үшинши сораўға жуўап бериў үстинде жумыс ислеп атырмыз. Ал, екинши сораўға жуўап бериўде, яғный анаў ямаса мынаў атама қайсы тилде аталады деген сораўға жуўап бериўимизде лингвистлердиң жәрдемине мүтәжбиз.
Топланған мағлыўматларды анализлегенимизде көплеген атамалар ушын бул сораўлардың гейпараларына жуўап бериў мүмкиншилигине ийе болдық. Сондай-ақ, региондағы атамалардың ҳәм олардың мәнисинде социаллық жәмийеттиң ҳәм тәбийғый шараяттың тәсири бар екенлигин конкрет мысалларда көриўимизге болады.
Мәселен, халқымыздың дәслепки тарийхында көпшилик елатлы пунктлердиң қәўим, урыў ҳәм оның айырым тараўлары ямаса олардың басшыларының аты менен байланыслы екенлиги белгили болды. Мәселен: Кенегес, Қытай, Мәдели, Ақманғыт, Шаббаз, Шымам, Шорахан, Найман ҳ.т.б.
Гейпара каналлар ҳәм жаплардың атлары оларды қаздырған ямаса қазыўға басшылық еткен жеке адамлардың аты менен аталған. Мәселен: Сейтекжап, Абатжап, Абыллажап, Альбертжап, Ишанжап, Ахунжап, Саўқымжарған, Ишим, Қараманша, Рәўшан ҳ.т.б.
Айырым каналлар менен жаплар қазған этник группалар, миллетлер, халықлар, қәўимлер ямаса урыўлардың аты менен аталады. Мәселен: Корейцжап, Қазақжап, Кенегес, Қарасыйрақ, Қырқтың жабы ҳ.т.б.
Совет ҳүкимети дәўиринде жаплар көбинесе коллектив тәрепинен қазылған емес пе? Гейбиреўлери олардың аты менен де аталып кеткен. Мәселен: Бирлесикжап, Артелжап, Отряджап ҳ.т.б. Күтә көплеген каналлар елатлы пунктлердиң аты менен аталады. Мәселен: Назарханарна, Кегейли, Шоманай, Хатеп, Қыпшақарна, Маңғытарна, Естекжап, Келтеминаржап, Кировабаджап, Ленинабад, Ленинабаджап ҳ.т.б.
Қарақалпақстанда совет мәмлекетиниң белгили басшылары менен мәденият ҳәм әдебият ғайраткерлериниң атын мәңгиге қалдырыў мақсетинде олардың исми менен елатлы пунктлер аталатуғынын көремиз. Мәселен: елатлы пунктлерден Ахунбабаев, Калинин, Свердлов, Киров, Жданов, Крупская, Куйбышев, Горький, ал суўғарыў тараўларынан: Ленин, Ахунбабаев, Калинин, Буденный, Горький, Андрейжап, Марксжап, Ждановжап, Кироварна ҳ.т.б.
Совет ҳүкимети дәўиринде гейпара елатлы пунктлерге елимизде пайда болып атырған жаңа турмыс пенен байланыслы атамалар қойылған. Олар: Азад, Алғабас, Бахытлы, Кеңес, Комсомол, Коммунист, Пионер, Социализм, Коммунизм, Тазажол, Гүлистан, Бостан, Совхозный, Райком, Обком, Октябрь, Мәденият ҳ.т.б.
Гейпара географиялық атамалар сол жердиң рельефи, формалары менен байланыслы аталып кеткен. Мәселен: Бестөбе үстиртлиги, Қылмурын тумсығы, Жумыртаў, Порлытаў ҳ.т.б.
Көплеген елатлы пунктлер сыбайлас жайласқан орографиялық объектлер ямаса дәрья, көллер менен байланыслы аталған. Мысалы ретинде-елатлы пунктлерден Қырантаў, Аязқала, Әмиўдәрья, Еркиндәрья, Қараөзек, Тикөзек, Қазақдәрья, Көксуў, Найманкөл, Қумшүңгүл, Ақшакөл, Бекжап ҳ.т.б. айтыўымызға болады.
Республикамыздағы гейпара елатлы пунктлердиң аты сол жерде көбирек ушырасатуғын өсимликлер менен байланыслы. Мәселен: Шоқтораңғыл, Кендираўылы.
Гейпара гидрографиялық объектлер олар жайласқан аўыллардың аты менен аталады. Мәселен, көллерден: Келтеминар, Амирабад, Назарханкөл; каналлардан: Амирабаджап, Байхожа, Бестам, Кегейли, Шоманай, Хатеп, Қыпшақарна, Ақмаңғытжап, Қырққыз, Маңғытарна, Келтеминаржап ҳ.т.б. ды айтыўымызға болады. Гейпара каналлар менен көллердиң аталыўы қоңсылас жайласқан орографиялық объектлердиң аты менен байланыслы. Олар Аязқала көли, ал суўғарыў тараўларынан болса Бозсуў, Бозжап, Тасжарма, Таслыжап ҳ.т.б.
Сол объекттиң тек өзине характерли өзгешеликлерин көрсете алатуғын атамаларды да ушыратамыз. Мәселен, каналлардан: Ақжап, Жаңажап, Жиңишке, Дәўжап, Жалпақжап, Қаракөзжап, Өржап, Қаттыағар, Киндикөзек, Тентекжап, Қуўанышжарма, Қызкеткен; көллерден: Алтынкөл, Узынкөл, Мақпалкөл, Сарышүңгил, Қаратерең, Шегекөл, Қаракөл ҳ.т.б.
Гейпара суўғарыў тармақлары көбинесе балықлардың аты менен де аталып кеткен. Мәселен: Сүўенли, Ылақалы, Шортанжап, Марқаөзек каналлары.
Қарақалпақстан территориясында Совет ҳүкимети дәўиринде көплеген географиялық атамалар өзгерген, ҳәзир олар басқаша аталады. Олардың көпшилиги халқымызда Октябрь революциясына шекемги езиўши классларға болған ғәзебинен қутылыў мақсетинде исленген. Қарақалпақстан халқы езиўши классларға хан ҳәм бийлерге ғәзеплилик пенен қарайтуғын еди. Сонлықтанда олар менен байланыслы атамаларды алмастырды. Мәселен: Қоңырат қаласының ортасынан ағатуғын дәслепки Ханжап ҳәзирги ўақытта В.И.Ленин атындағы каналы деп жүргизиледи.
Қарақалпақстан территориясындағы көплеген географиялық атамалардың ҳәр түрли карталарда натуўры жазылыўлары жийи гезлеседи. Сондай-ақ, елатлы пунктлерден: Атаўба, Қумшенқул ҳ.т.б. Суўғарыў тараўларының: Джильшандб, Қайранлы, Арьяб, Вазедлияб ҳ.т.б. Ашынарлы бир нәрсе, ҳәзирги ўақыттағы ҳәрекеттеги карталардан есапқа алынған 74 суўғарыў тараўларының 73 и «яб» (98,6) деп, ал тек биреўи ғана (Оржап яғный 1,4) «жап» деп жазылған. Оны биз Республикамыз территориясы ең әдеп карталастырылған ўақытта жергиликли географиялық атамалар русшалап жазылыўында атаманың аты бузылып «жап» емес «яб» деп жазылып кеткен деп түсинемиз. Усындай бузылып жазылыўлар Қарақалпақстан картасында жергиликли географиялық атамалардың барлық түрлеринде де гезлеседи.
Тилимиздиң тазалығын сақлаў мақсетинде бундай атамалар атларының дүзетилип жазылыўна тез күнде ерисиўимиз керек.
Усы мәселеде мениңше, Қарақалпақстан Совет Республикасының Географиялық атласын дүзиў ҳәм оны баспадан шығарыў зәрүр илажлардан деп есаплайман. Өйткени, географиялық атамалардың айтылыўы ҳәм жазылыўы менен байланыслы ҳәр түрли инструкциялар ямаса көрсетпелер берилиўи мүмкин, бирақ олар көбинесе папкадағы қағазларға тигиледи, ал газеталарда жәрияланса бир неше күнлерден соң жыртылып кетеди. Егерде биз барлық атамалардың қарақалпақ тилинде жазылған Географиялық атласына ийе болсақ, күнделикли газеталар менен журналларда олардың дурыс жазылыўын, радио менен телевизорда дурыс айтылыўын бәрқулла Атлас пенен салыстырып, олардың дурыслығын қадағалаў мүмкиншилигине ийе болар едик.
Оның үстине Географиялық атлас, географиялық атамалардың қалай айтылыўы ҳәм жазылыўы мектепке шекемги мәкемелерде, мектепте ҳәм жоқарғы оқыў орынларында дурыс илимий тийкарда оқытылыўында әҳмийетли қурал ўазыйпасын атқарған болар еди.
Сондай-ақ бул мәселеде Республикамыздағы техникум ҳәм жоқарғы оқыў орынларының студентлерине арналған тийкарғы оқыўлықларды қарақалпақшаға аўдарыў ҳәм оларға барлық атамаларды қарақалпақ тилинде дурыс жазылыўына ерисиўимиз ең әҳмийетли ўазыйпалардан деп есаплайман. Бул ушын мениңше ең дәслеп ҳәр бир илим тараўлары бойынша терминологиялық сөзликлер шығарыўымыз керек.
Нөкис қаласының көшелерине қойылған атларды ҳәр тәреплеме үйренгенимизде айырым жуўмақларға келеди киси. Мәселен, мынадай көшелер бар: Булатов көшеси, Семенов көшеси, Образцов көшеси, Брикман көшеси, Гарбальд көшеси, Мельников көшеси, Пугачев көшеси ҳ.т.б. Ҳәттеки сондай көшелер бар, оларды тек русшалап айтпасаң қарақалпақшаға аўдарсаң ҳеш қандай мәни де бермейди. Мәселен: ул. Зеленая, Западная, Безыманная, Северная, Шоссейная, Розовая, Степная, Песчаная, Восточная, Вишневая, Песочная, Полевая, Короткая ҳ.т.б.
Ал, енди Нөкисти аралап жүрсеңиз: Маяковский, Горький, Куйбышев, Ордженекидзе, Баграмян, Фрунзе, Буденный, Жданов деген атамалар толып атыр. Ҳақыйқатында да олардың көпшилиги көшелеримиздиң атын қойыўымызға ылайық, бирақта көшелердиң аталыўы көбинесе өзимиздиң республикамыз бенен байланыслы болғаны мақул емеспе? Сырттан келген адамлар-қонақлар жоқарыда аталған көшелер бойынша жүрип, бул қаланың Қарақалпақстандыки екенлигин сезбей ҳәм қалады-аў деймен.
Бул мәселени дурыс шешиўде ең биринши нәўбетте Горисполком қасындағы атамалар комиссиясы жақсы ислеўи тийис. Әлбетте, атамаларды өзгертиў әсте ақырын болғаны мақул.
Енди бир-еки аўыз адам атамалары ҳаққында айтпақшыман. Топланған бар мағлыўматларды көрип шыққанымызда олардың гейпара тәреплери өзине дыққат аўдарады. Мәселен, қызларымыздың гейпараларына Света, Светлана, Галя, Екатерина, Елена, Тома, Шура, Роза, Лариса, Наталья, Наташа, Таня, Лера деп ат қойылған. Олардың атына, аттың мәнисине мин таўып атырғаным жоқ. Олар ҳәмме ўақытта да кишкене қызлар болып, балалар бақшасына қатнап, ямаса мектеплерде оқып жүрмейди ақыры. Олар үлкейеди, бала-шағалы болады, ақлықлы ҳәм шаўлықлы да болады. Сонда ақлық-шаўлықлары Шура әжем, Екатерина дайы апам, Галя абысыным, Елена жийеним деп айтыўға туўра келеди.
Сондай-ақ, ул баллардың гей биреўлерине: Альберт, Николай, Юрий, Климент, Алеша, Валерий деп ат қойылған. Егерде баба, ата, дайы, жийен, қәйним, қайнаға дегенде олардың исмин қойып айтылғанда қалай еситилетуғынын өзлериңиз бир айтып көриң?
Ата-бабамыздан бери қойылып киятырған ул-қызлардың күтә пәкизе атлары барғой, олардың жас ўақытта да, қартайғанда да, улыўма қашан айтып қарағанымызда да күтә унамлы еситиледи кисиге.
Әсиресе кейинги жылларда бирең-сараң болсада халқымыздың улыўма дүнья әдебияты, тарийхы ҳәм мәдениятының мақтанышы есапланатуғын адамлардың исми балаға қойылған: мәселен, Наўайы, Физули, Фарабий, Бабур, Бердақ, Абай, Фрунзе, Роллан, Тельман, Маркс, Гагарин, Чингиз, Жамбул ҳ.т.б. Жаңа туўылған балаға усындай уллы адамлардың атларының қойылыўы оннан үлкен жуўапкершиликти талап етеди. Ҳәттеки биреўи кемлик қылып турғандай олардың төртеў-бесеўинде қосып бир балаға ат қояды. Мәселен: Мэлс-Маркс, Энгельс, Ленин, Сталин. Атты қойған адам сол нәрестениң уллы адам болыўына кепиллик бере алама? Олардың гейпаралары адамзат тарийхындағы сийрек ушырасатуғын уллы адамның атына дақ түсирип қоймай ма? Ол ҳаққында да ойлаўымыз керек. Мениң еситиўимше Қырғыз ағайинлер баланың атын «Манас» деп қойыўға ҳеш кимди минәсип көрмес екен.
Балалар удайы бала болып тура бермейди ақыр, олар әке, соң ата болады. Олардың балаларын қалай жазыўымыз керек.
Сонда не Наўайывич, Бабурович, Ролланович, Фрунзович, Гагариннович деўимиз керек пе? Мениңше, бул ҳаққында да ойлаўымыз керек шығар. Әлбетте, ҳәр ким балаларына қандай ат қояды, ол-өзиниң жумысы, бирақта өзлеримизде де күтә пәкизе атлар барғой?

Нөкис мәмлекетлик университетиниң
география кафедрасының баслығы,
профессор

«Әмиўдәрья» 1991, №10
Жолдас Мәтмуратов

Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь. Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо зайти на сайт под своим именем.