Қарақалпақ топонимикасы машқалалары ҳаққында

Тил ҳаққындағы нызамның қабыл етилиўи Қарақалпақстанда да топонимиканың ҳәр тәреплеме ҳәм терең раўажланыўын талап етпекте. Бул жуўапкерли ўазыйпаны әмелге асырыўда республика терминологиялық комитетиниң ономастика секциясының ағзалары, әсиресе Нөкис мәмлекетлик университетиниң география кафедрасының жәмәәтинде қарақалпақ топонимикасына байланыслы изертлеўлер кең көлемде баслап жиберилди. Республикадағы барлық картографиялық мағлыўматлар үйренилип, Қарақалпақстандағы 400 ден аслам географиялық атамалар есапқа алынды, олардың 198 и гидрографиялық объектлер-көллер, дәрья, каналлар, коллекторлар, 133 и аўыллар, елатлы пунктлер ҳәм қалалар, 61 и таў, жер ҳәм қазылма байлықлар кәни, 8 и тәбиятты қорғаў ҳәм көбейтиў менен байланыслы хожалықлардың аты екенлиги белгили болды.
Сондай-ақ, Нөкис қаласы ЗАГС бөлиминиң мағлыўматлары көрилип шығылып, тек жергиликли адамлардың арасында 1299 ер ҳәм 486 қызлардың аты қойылғанлығы анықланды. Бул мәселеде тийкарғы мағлыўмат ретинде 1973 жылғы баспадан шыққан Оразақ Бекбаулиевтиң редакторлаўындағы «Жеке адам атлары» китапша қабыл алынып, оған кейинги он жыл ишиндеги Нөкис қалалық ЗАГС бөлиминдеги дизимге алынған мағлыўматлар қосымша исленди. Нәтийжеде жеке адам атларының саны 1447 ге жетти. Соны да айтыўымыз керек, Қарақалпақ топонимикасының улыўма белгилери, елимиздиң тарийхы, сорамының тәбийий шараяты ҳәм усы жерде жасаўшы халықлардың тил өзгешеликлери менен тығыз байланыслы екенлигин көрсетеди.
Географиялық атамалардың орташа тығызлығын сорамымыз бойынша анализлеп көргенимизде, ең жийи ушырасатуғын гидрографиялық объектлер екенлиги, яғный республикамыздың ҳәр бир мың квадрат километр жерине орта есап пенен гидрографиялық объектлердиң бирден екиси туўра келетуғынлығы белгили болды. Гидрографиялық объектлерден басқа географиялық атамаларға салыстырғанымызда олардың республикамызда әдеўир тығыз жайласқанлығы, бизде суўғарылып егилетуғын дийҳаншылықтың раўажланыўы менен байланыслы жап-салмалардың көп екенлигин көрсетеди.
Географиялық атамалар арасында тығызлығы бойынша екинши орынды елатлы пунктлердиң ийелеўи, республикамызда, әсиресе, Әмиўдәрья дельтасындағы дийханшылық зонада пахташылық, салыгершилик ҳәм тағы да басқа аўыл хожалық егинлери майданының жылдан-жылға кеңейе бергенлиги себепши болса керек. Салыстырып көргенимизде республикамыздағы усы типтеги 133 атаманың 68,4 проценти аўыл типиндеги елатлы пунктлер, 9,8 прценти қала типиндеги елатлы пунктлер, ал 21,8 проценти аймақ ҳәм қалалардың атлары екенлиги белгили болды. Бизге улыўма топономика тарийхынан мәлим ол тийкарғы 3 сораўға жуўап бериўди талап етеди. Географиялық объект қалай аталады? Қайсы тилде? Бул атаманың мәниси не? Биринши сораўға-география, екиншисине-лингвистика, ал, үшиншисине топономика жуўап бериўлери тийис.

«Совет Қарақалпақстаны», 1991, 4-июль
Ж. Мǝтмуратов

Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь. Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо зайти на сайт под своим именем.