Қарақалпақ тилиниң топонимикасынан очерклер

Өзбекстан илимлер академиясының Қарақалпақстан
филиалы

Тарийх, тил ҳәм әдебият институты

Абдимуратов Қәлендер

Қарақалпақ тилиниң топонимикасынан
очерклер
/кандидатлық диссертация/

1966-жыл

КИРИСИЎ[center][/center]

Ҳәр бир географиялық объекттиң теңиз, дәрья, көл, таў, ой, қыр, қала, аўыл ҳәм т. б. өзлерине ылайықлап қойылған аты бар. Ҳәр бир атаманың өзине тән болған мәниси ҳәм келип шығыў төркини бар. Мәниссиз, мазмунсыз болып келетуғын географиялық атлар тәбиятта гезлеспейди . Бирақ түпкиликли мәниси жағынан еле толық анықланбаған, ҳәзирги тилге түсиниксиз топонимлер ушырасады. Бундай топонимлер көбинесе ертеде жоқ болып кеткен, гөне тиллерден қалған ямаса ассимилияция етилип, араласып кеткен халықлардың тиллеринен қалған топонимлер болыўы мүмкин. Сонлықтан топонимлердиң түпкиликли мәнисин анықлаў ҳәзирги илимде ҳәм практикада үлкен қызығыўшылық туўдыратуғын ис.
Топонимикалық үйрениўдиң тил илими, география, археология, этнография ҳәм басқа да илим тараўлары ушын әҳмийети зор, өйткени оның жәрдеми арқалы көплеген тарийхый сырлар, ертедеги халықлардың экономикалық және мәдений қарым-қатнаслары, тил өзгешеликлери анықланады .
Қарақалпақстан территориясы бай топонимикалық мағлыўматларға ийе. Өйткени бизиң үлкемиз Әмиўдәрьяның төменги жағы. Уллы Әмиўдәрья теңизге қуяр алдында бирқанша дәрья шақапшаларына, өзеклерге, үлкен суў аңғарларына бөлинип аққан, олар өзлериниң аққан бағытында көплеген көллерди, көлатларды, суў сақлағыш орынларды, жыраларды, ой-шуқырларды пайда еткен. Арал теңизинде 400 ге жақын атаўлар, жарым атаўлар, тумсықлар, қолтықлар бар, Ақпеткей архипелагиниң өзинде 260 қа жақын ири ҳәм майда атаўлар гезлеседи . Булардың ҳәрқайсысына халық тәрепинен белгили ат қойылған. Демек бизиң үлкемиздиң географиялық атамаларының басым көпшилиги гидронимлер екенлиги мәлим. Гидронимлерден басқа оронимлер (таў, қыр, төбе, елатлы пункт) атлары ҳәм этнонимлер белгили орынды тутады. Булардан басқа көплеген археологиялық естеликлер, әййемги халықлардың қоныслары, Үстирт алабындағы қудықлар, сайлар және де бирқанша майда объект атлары изертлеў ушын күтә қызығарлық мағлыўматлар береди.
Биздеги топонимлердиң составында тарийхта мәлим болған белгили халықлардың – араб, парсы, монгол халықларының тиллериниң элементлери (бирақ олардың саны онша көп емес), ески Хорезм субстратлары, рус атамалары, асимилияция болып кеткен аралас атамалар ушырасады. Бирақ көпшилик атамалар жергиликли тил негизинде келип шығады.
Биз бул диссертациялық жумыста жергиликли атамаларды көбинесе лингвистикалық жақтан изертлеўди нәзерде туттық. Гейпара жағжайда тарийхый және лингвистикалық изертлеўлерди қоса алып бардық. Мәселен, гейпара қала атларының (Қоңырат, Қыпшақ, Чимбай, Хожели) пайда болыўы қарақалпақ тарийхы, сондай-ақ қоңсылас өзбек, қазақ ҳәм басқа да халықлардың тарийхы менен қатнаста ҳәм байланыста болған жергиликли қарақалпақ топонимикасының өзгешеликлери соннан ибарат, яғный олар рус топонимлери сыяқлы өтмиштеги узақ дәўирди өз ишине қамтымайды. Бундағы атамалардың көпшилиги қысқа тарийхый дәўир ишинде пайда болғанлығынан дерек береди. Мәселен, қарақалпақлар XVIII әсирдиң екинши ярымында дәслеп Жаңадәрья бойларына келип қоныс басқан, ал кейин ол жерлерден де көшип шығып, Аралдың түслик жағалаўларына – Ақжағыс, Көкөзек, Кегейли бойларына мәкан басқан. Бул жерден жармыс ҳәм арналар қазып, әдеўир ирригациялық жумысларды жүргизеди. Қуўанышжарма, Тазғара, Бесжап, Шоқарық сыяқлы ири жармыслар сол дәўирде қазылады.
Қарақалпақстан территориясы бай топонимикалық мағлыўматларға ийе. Бирақ ол туўралы усы дәўирге шекем арнаўлы илим изертлеў жумыслар жүргизилмеди, белгили мийнет жарыққа шықпады.
Бирақ көпшилик авторлардың мийнетлеринде жергиликли атамалар туўралы баҳалы пикирлер айтылған, бирқанша еске түсириўлер болған. Мәселен, революциядан бурын бизиң жеримизде айырым рус ҳәм сырт ел изертлеўшилери, саяхатшылары да болған. Булардан: Гладышев ҳәм Муравин (1740-1741), капитан А. М. Бутаков (1848-1849), А. В. Каульбарс (1873), А. Вамберий (1863), Иран шахының баласы Ризакули Мырза (1875), Л. Берг (1900-1901); булардың жазып қалдырған мийнетлеринде көплеген жергиликли атамалар атап өтиледи. Булардан соңғы илимпазлардың мийнетлеринде де, мәселен, В. В. Бартольдтың, Л. В. Ошанинниң, С. П. Толстовтың, Я. Г. Гулямовтың, Э. М. Мурзаевтың ҳәм басқа да көплеген авторлардың шығармаларында Қарақалпақстан топонимикасына арналған бираз пикирлер айтылады.
Топонимикаға арналған базыбир мағлыўматлар жергиликли илимпазлар менен жазыўшылардың шығармаларында да аз ушыраспайды. Автор жоқарыда аты аталған илимпазлардың мийнетлерине қосымша көплеген әдебий ҳәм илимий шығармалардан пайдаланып, информаторлардан жыйналған халық аўызындағы аңыз сөзлерди, ҳәр түрли легендалық пикирлерди материал етип пайдаланды.
Мийнетти жазыўда филология илимлериниң кандидаты, доцент Ахмет Кдырбаев тиккелей жәрдем көрсетти, илимий изертлеўдиң гейпара тәжирийбелери бойынша филология илимлериниң докторы Н. А. Баскаков, филология илимлериниң кандидатлары Д. С. Насыров, Г. Н. Донидзе жолдаслар бираз көрсетпелер, кеңеслер берди. Усы жолдасларға автор шын жүректен алғыс айтып, миннетдарлық билдиреди.
Диссертациялық тема: «Қарақалпақстан АССР ының топонимикасы» деген мазмунда алынды. Изертлеўдиң тийкарғы объектлери Қарақалпақстанның арқа (Нөкис, Хожели, Қоңырат, Чимбай, Мойнақ) районларының территориясы болды. Сондай-ақ Төрткүл, Бируний, Әмиўдәрья районларынан бирқанша объектлер алынды.
Диссертациялық жумыс төрт тараўдан ибарат:
I. Қарақалпақстан топонимикасы ҳәм оны изертлеў мәселелери.
II. Қарақалпақстан топонимикасын структуралық ҳәм семантикалық жақтан анализлеў.
III. Топонимиканы тарийхый ҳәм этимологиялық жақтан анализлеў.
IV. Географиялық атамалардың орфографиясы ҳәм транскрипциясы туўралы. Бул тараўға қосымша және де алфавит тәртиби бойынша дүзилген жергиликли географиялық атамалардың қарақалпақша ҳәм русша жазылыўының тийкарғы проекти усынылады, және де ҳәрбир атамаға рус тилинде қысқаша түсиник бериледи.
Республиканың территориясында топонимиканың тараўы оғада көп ҳәм кең. Бул тараў бойынша еле шешилиўге тийисли болған мәселелер толып атыр. Сонлықтан лингвистлер, тарийхшылар, географлар ҳәм усы илим тараўындағы басқа да қызығыўшы қәнигелер бирликте жумыс жүргизсе, топонимика илиминиң көпшилик мәселелери табыслы шешилетуғвыны гүмансыз.

Қарақалпақстан топонимикасы ҳәм оны изертлеў
мәселелери

I. Топонимика дегенимиз не? Топонимикалық атамалардың жасалыўының базыбир әдислери ҳәм Қарақалпақстан топонимикасы жасалыўының айырым өзгешеликлери


Тил билимине дерек мийнетлерде, базыбир географиялық ҳәм илимий дереклерде топонимика деген термин жийи ушырасады. Бул әпиўайы сөз болмағанлықтан түсиндириўди, анықлаўды талап етеди. Сонлықтан биз дәслеп усы топонимика деген сөздиң түсинигин, оның қамтыйтуғын мәселелерин қысқаша баянламақшымыз.
Бириншиден-топонимика дегенимиз белгили бир елдеги ямаса территориядағы географиялық атамалардың жыйындысы (көллердиң, дәрялардың, таўлардың, елатлы пунктлердиң атлары), екиншиден географиялық атамаларды изертлейтуғын тил илиминиң лексикологиялық тараўының айрықша бир бөлими. Топонимика грек сөзи болып, оны қарақалпақшалағанда «топос»-орын, жер «онома»-атама деген мәнини билдиреди .
Топонимика тилдиң сөзлик составының бир бөлими және топонимикалық атамаларды изертлейтуғын тил илиминиң бир саласы, сонлықтан ол ең алды менен лингвистикалық илимге жатады. Бирақ топонимика тек лингвистикалық тараў менен ғана шекленип қалмай, география илиминде де, географиялық атамаларды изертлейтуғын айрықша илим болып қолланылады, ал географиялық атамалар (жер-суў атлары) топонимлер деп аталып жүр.
Топонимика басқа илим тараўлары ушын да илимий ҳәм практикалық әҳмийетке ийе. Буның менен тарийхшылар, этнографлар, ботаниклер айрықша көбирек шуғылланады. Топонимика арқалы көплеген тарийхый фактлерди, айырым халықлар менен урыўлардың территориялық шегараларын, дәстүр, үрп-әдетин, мәдениятын, тил өзгешеликлерин анықлаў мүмкин. Сондай-ақ белгили жер, суў, өсимликлер ҳәм жаныўарлар дүньясының тийкарғы қәсийетлерин топонимиканың жәрдеми арқалы анықлаўға болады. Мәселен: Порлытаў, Таллық, Жийделиге усаған атамалардан сол жердиң тийкарғы қәсийетлерин байқаўға болады. Гейпара топонимлер кәсипшиликти аңлатады. Мәселен Чимбай қаласының ҳәзирги завод көшесиниң турған жерин ҳәм оның әтирапын бурын «Көкши қаласы» деп атаған. Анығында бул жердиң халықлары революциядан бурын майда өнерментлик пенен (Бояўшылық, тақыя тоқыўшылық, кийим тигиўшилик, нағыс салыўшылық) кәсиплери менен шуғылланғанлығы айқын. Сондай-ақ арбашы аўыл, үйши аўыл, шанышпай көпир сыяқлы топонимлер де кәсипшиликти билдиреди. Хожели районының территориясындағы ҳәзирги Қарабайлыда бурын үлкен көл болып, онда қарабай деген қус көп болған, ҳәзир көл қурып, қуслар жоқ болса да Қарабайлы аты аталып киятыр. Қарабайлы деген жер Мойнақтың Ақбеткей территориясында да бар. Сондай-ақ Қоңыраттың ҳәзирги Свердлов совхозының территориясын «Қанлы көл» деп атайды. Демек, бул жерде қан төгилгенлиги, тарийхый саўашлардың болғанлығы мәлим.
Топонимлер (жер, суў атлары) барлық ўақытта тил тийкарында пайда болады да, олар түбир сөзден де, дөренди сөзден де, қоспа сөзден де, жуп сөзлерден де, сөз тиркесинен де дөрей береди. Мәселен, Шылым көл, Буйдалы, Султан уиз даг (Қаратаў), Қой қырылған қала. Буннан топонимика сөз жасаў сферасы бойынша морфология менен тығыз байланыста болса, сөзлердиң қолланылыўы бойынша айырым жағдайда синтаксислик тараўды қамтыйтуғынлығы мәлим. Қазақ топонимикасын изертлеўши А. Абдирахманов топонимиканы тил илиминде үш түрли бағдарда изертлеўди нәзерде тутады. «Бириншиден, тилдиң гөне формаларын өзинде сақлаған топонимлер тил тарийхы ушын, тилдиң раўажланыў законларын изертлеў ушын мағлыўмат береди. Екиншиден, топонимлердиң жасалыўындағы лексико-морфологиялық, лексико-синтаксислик әдислери изертленип, оның субстантивлениў, абстрактланыў законлары ашылады. Үшиншиден, топонимлер семантикалық ҳәм этимологиялық жағынан изертленеди» .
Ҳәзирги сөз болайын деп отырған қарақалпақ топонимикасын изертлеўде усы бағдарда алып барылыўы тийис. Тил тарийхын халықлар тарийхы менен байланыслы түрде изертлеў дурыс болады. Мәселен, гейпара қала атлары (Қоңырат, Қыпшақ, Чимбай, Хожели) пайда болыўы қарақалпақ тарийхы менен, сондай-ақ қоңсылас өзбек, түркмен ҳәм қазақ халықларының тарийхый қатнасықлары менен терең байланыслы екенлиги мәлим.
Топонимика жөниндеги гейпара дереклерди ҳәм изертлеўлерди жуўмақластырғанда, ол лингвистиканың басқа тараўлары менен өзиниң айрықша қәсийети ҳәм өзгешелиги менен айырылады.
Бир халықтың тилиндеги топонимикалық атаманы екинши бир халық өзлестиргенде, оны фонетикалық жағынан өзгериске ушыратып бузып айтыўда болады . Мысалы, қарақалпақша Хожели, русша Ходжейли, Қоңырат қаласының аты Кунград деп қолланылып жүр. Демек бундай сөзлер рус тилиниң тәсири арқалы фонетикалық жақтан әдеўир өзгериске ушыраған.
Айырым сөзлер ямаса сөз дизбеклери қандай болмасын жердиң, суўдың, елатлы пункттиң атына айналғаннан кейин, олар турақлы қәсийетке ийе болып меншикли атқа айналады. Гейпара халықлар ҳәм оның тиллери жоғалып кетсе де, топонимикалық атамалары жоғалмайды, екинши пайда болған халық оларды өз тилине тез өзлестиреди. Сонлықтан көплеген топонимикалық атамалар узақ дәўир, мыңлаған жыллар жасайды ҳәм сақланады . Мысалы, Арал теңизи, Шылпық, Әмиўдәрья сықлы атамалардың пайда болыўы бир неше жүзлеген жылларды өз ишине алады. Белгили географ Э. Мурзаев гейпара тарийхшылардың пикирлерине тийкарлана отырып, Әмиўдәрьяның ҳәзирги атының дәслепки пайда болыўы VI әсирде жасаған «Аму» қаласының аты менен байланыслы деп тастыйықлайды. Бул қала Әмиўдәрьяның жағасында, ҳәзирги Чорджаў қаласының турған орнында жайласып, оның аты- Амуль, Амуе, Аму болып ҳәрқыйлы формада аталып келген . С. П. Толстов Шылпық қорғанын, оннан табылған керамикалық затлардың қәсийетине ҳәм архитектуралық қурылысына қарай ертедеги Афригид дәўири менен, яғный III-IV әсирлерде жасаған халықлардың мәденияты менен байланыслы деп анықлайды . Шылпық туўралы халық аўзындағы легендаларда, бурын бир ханның қызы әкесиниң есигинде хызмет етип жүрген қулына ашық болып, өзиниң сүйиклиси менен бирге ата қәҳәринен сақланыў ушын Шылпыққа келип жасырынған екен, оннан қорған ислеген және өзлерине суў тасыў ушын таўды дәрьяға шекем қазып жеткерген, деген аңызлар бар.
Айырым топонимикалық атамалар бирнеше тарийхый дәўирдиң ишинде пүткиллей жоқ болып кетиўи де ҳәм бирнеше мәртебе ҳәрқыйлы атамалар менен алмасыўы да мүмкин. Мәселен, Әмиўдәрья бизиң эрамызға шекемги грек тарийхшыларының мийнетлеринде Оскус, оксос, окс деп VIII-X әсирлерде араблар тәрепинен «Джейхун» деп, соңғы гейпара авторлардың мийнетлеринде «Орын дәрьясы», «Ақша дәрья» деп аталып келген. Оксусь деген сөз, ақ суў, ақдәрья яғный жақсы дәрья деген мәнини аңлатыўы мүмкин . Джейхун арабша Жахат деген сөзден келип шыққан «Жахат» (жолдан шығыў, бурылыў, туўры жолдан екинши жаққа бурылыў ямаса ҳәлек болыў, бүлгиншилик деген мәнини аңлатады) .
Ҳақыйқатында да Әмиўдәрьяның қатты ағысы өз жағасында дегиш ҳәм жыққынларды пайда етип, көплеген елатлы пунктлерди бүлгиншиликке ушыратқаны мәлим.

3. Қарақалпақстан топонимикасы туўралы гейпара мағлыўматлар

Енди биз Қарақалпақстан топонимикасы туўралы гейпара мағлыўматларға тоқтап өтейик. Қарақалпақ топонимикасын изертлеў мəселеси қоңсылас республикаларға қарағанда еле де кейинде қалып отырғанлығын атап өтиўимиз тийис. Қарақалпақстан усы ўақытқа шекем өз алдына илим болып изертленбегенлиги ҳəм бул мəселе менен белгили лингвистлердиң, географлардың ямаса тарийхшылардың тыянақлы шуғылланбағанлығы да айқын нəрсе. Солай болса да көплеген авторлардың мийнетлеринде қарақалпақ топонимикалық атамалары туўралы бир қанша еске түсириўлерди ушыратыўға болады. Революциядан бурын қарақалпақ жеринде гейпара рус ҳəм шет ел саяхатшылары, тарийхшылары болған. 1848-жылы капитан Бутаковтың басшылығындағы рус экспедициясы Арал теңизинде бир неше ай даўамында экспедициялық жумыс жүргизеди. Бул экспедиция рус императоры тəрепинен Аралды патша ҳүкиметиниң экономикалық мəпине айналдырыў сиясаты тийкарында қурылған еди. Бутаковтың картасынан ҳəм оның жазғанларынан Аралда бир неше географиялық атамаларды еске түсириўге болады. Арал теңизинде 400 ге жақын атаўлар ҳəм ярым атаўлар бар. Булардың көпшилиги Арал теңизиниң түслик шығысындағы Ақбеткей архипелагине жайласқан. Ҳəр бир атаўдың өзине ылайық атамасы ҳəм келип шығыў себеби бар. Көплеген атамалардың келип шығыў төркини Бутаков экспедициясының атына байланыслы. Мəселен, ҳəзирги «Возрождение» атаўы революцияға дейин «Николай» болып аталып келди. Оны биринши рет ашқан Бутаков экспедициясы 1848-жылдың 8-сентябринде усы атаўдың жақын жерине келип тоқтайды ҳəм Бутаков кемесиниң аты менен «Николай» деп аталып қалады. «Белинсгаузен» (Мойнақтан шама менен 50 верст қашықлықта) атаўы марҳум адмирал Белинсгаузенниң аты менен аталған. Ол бурын Бутаковқа Арал теңизи ҳаққнда бир қанша мағлыўматларды хабарлаған екен. Обручев атаўы (Арал теңизиниң шығыс жағалаўына жақын), ол Оренбургтиң сол дəўирдеги генерал-губернаторы Обручевтың атына қойылған. Барса келмес атаўының түслик шығысы «Мыс Бутакова» (Бутаков тумсығы) деп аталған.
Бутаковтан кейин Арал теңизин изертлеген Л. С. Берг еди. Ол «Арал теңизи» деп аталған физико-географиялық, монографиялық мийнет жазды. Оның бул китабы 1908-жылы басылып шығады. Л. С. Берг Арал теңизиндеги гейпара географиялық атамалардың келип шығыў тарийхын ҳəм этимологиясын табыўға да ҳəрекет етеди. Арал теңизи X əсирлерде Хорезм көли деп аталған . Л. Берг белгили Хорезм тарийхшысы Абулғазының (1603-1665-жыллар) сөзин келтирип былай дейди: «Арала деген жер Амудиң дельтасы, бул тюркше Арал (атаў) деген мəнисти аңлатады. Абулғазының сөзи бойынша «Арал» деп Əмиўдəрьяның теңизге қуяр жерин атаған. Əмиўдəрьяның төменги бойында жайласқан халықлар Хийўадан бир неше рет бөлинип, өз алдына халық болып жасаған. Сонлықтан да олар рус саяхатшылары менен картографларының мийнетлеринде айрықша халық – «араллылар» деп аталып келген. (Ремезов 1701, Гладышев ҳəм Муравин 1740, Рукавин 1753, Рычков 1755-жыллар). Мине усы «Араллылар» деген елдиң аты менен Арал теңизи деген атама келип шыққан ».
Ҳақыйқатында да Əмиўдəрья ол дəўирде теңизге қуярда екиге бөлинип, еки аша болып қуйған, усы еки ашаның аралығындағы атаўда Араллы халықлары жасаған. Арал теңизиниң аты да сол жерде жасаған халықтың атына байланыслы келип шыққан болыўы итимал.
Буннан кейин Л. Берг Арал теңизине қуятуғын дəрьялар ҳəм оның салалары туўралы сөз етеди. Арал теңизине Əмиўдəрьядан басқа шығыс тəрепинен Сырдəрья келип қуятуғынлығы мəлим. Л. Бергтиң тастыйықлаўы бойынша Сырдəрьяның түслик жағынан еки дəрьяның үлкен саласы теңизге қуйған. Оның бири Жаңадəрья, екиншиси Куандəрья еди. Бул дəрьялар сол дəўирде биресе толып-тасып, биресе суў кемейип, қурып қалатуғын болған. Жаңадəрьяның сағасы Перовский (Қызыл Орда) қаласынан 12 верст төменде болған. Гладышев ҳəм Муравинде (1740) бул дəрья еске алынбаған .
Қарақалпақлар өткен əсирдиң ақырында Перовский портының жоқарғы жағына көшип келип, бул жерден үлкен канал жүргизеди, оны Жаңадəрья деп атайды. Бул төмендегише тарийхый жағдайлар менен байланыслы болыўы мүмкин. Гладышев ҳəм Муравин 1740 - жылы Сырдəрьяның төменги бойынан Шахтемир (ҳəзирги Чимбай қаласының орнында бурын Шахтемир деген қала болған) қаласына шекемги аралықты саяхат еткен. Булардың мийнетинде жəне Рычковтың 1762-жылы басылып шыққан китабында Жаңадəрья белгисиз еди . Демек Жаңадəрья қарақалпақлар тəрепинен XVII əсирдиң екинши ярымында қазылғанлығын бир қанша тарийхый документлер тастыйықлайды.
Қуўан дəрьясы да Сырдəрьяның төменги жағынан саға алып, Аралға қуйған. «1899-жыл мен көргенде Қуўанда суў бар еди ». Бутаков 70 жастағы қырғыздың (қазақтың) бийи Мақтыбай менен сөйлескенинде 1780-жылларда Қуўан дəрьясының суўы Сырдың суўына қарағанда көп болған. Оның ағысы қатты болғаны соншелли, ҳəтте тасларды да жумалатқан. Оның айтыўы бойынша Қуўан дəрьясы бул ўақытта Сырдың бас руслосы болған. Жаңадəрьяда суў онша көп болмаған . Сондай-ақ Л. Берг Үлкендəрья (Əмиўдəрья), Таллық, Жаңасуў, Қазақдəрья ҳəм басқа да атамалар туўралы бир қанша мағлыўматлар береди.
А. В. Каулбарстың «Əмиўдəрьяның төмеги бойы » деген китабында қарақалпақ жери ҳəм суў атларының көплеген тарийхый дереклерин гезлестириўге болады. А. В. Каулбарс 1873-жылғы Хийўа походына қатнасқан рус генштабының полковниги еди. Ол рус императорының географиялық жəмийетиниң тапсырмасы бойынша Əмиўдəрьяның төменги жағын изертлеўди өз алдына мақсет етип қойған еди. Полковник А. В. Каулбарс руслардың Хийўа походынан кейин 1873-жылдың ҳəм сентябрь айларында кеме менен Əмиўдəрьяны бойлап жүзип, Қуўанышжарма арқалы қарақалпақтың көплеген елатлы пунктлерин аралайды. Ол Қуўанышжарманың ертедеги ағысы туўралы еситкенлерин былай деп жазған: «Қуўанышжарма бурын Əмиўдəрьяның бир үлкен саласы болған ҳəм ол Көкөзек деп аталған. Көкөзек бул ўақытта Дəўқара көлине емес, оның күнбатарынан өтип, Жаңасуўдың ҳəзирги руслосы арқалы теңизге қуятуғын еди. Хийўаның ханы Аннақул хан (1825-1842) тусында Қуўаныш деген қарақалпаққа Көкөзектен Дəўқара көлине шекем канал жүргизиўге рухсат етеди . Қуўаныштың басшылығы астында Көкөзектен Дəўқараға канал жарылып, пүткил Дəўқара жери суў менен толтырылады. Демек Қуўанышжарма каналының дəслепки атамасының келип шығыў себеби Қуўаныштың атына байланыслы екенлигин көремиз.»
Əмиўдəрьяның бас руслосын А. В. Каулбарс «Үлкендəрья» деп атаған. Үлкендəрьядан Қазақдəрья бөлинип теңизге қуйған. Қазақдəрья бир неше дəўирдиң ишинде бир есе толып суў ағып, бир есе суў ақпай боз болып, мудамы өзгерип турған. «Отырықшы халықтың айтыўынша Қазақдəрьяның ағысының күни дəўир сайын өзгерип келген, жақында ғана оның асты ғалаба егислик жер еди ». 1893-жылы Қазақдəрья қурғақлық болып жаты, ал 1899-жылы оннан суў ағып турды .
Халық аўзынан жыйнап алынған сөзлерге қарағанда бир дəўирде Қазақдəрьяның ултанында қазақ аўыллары қоныс басып отырғанда күтилмеген жерден дəрьяны суў басып, отырықлы халық бүлгиншиликке ушырайды екен. Мине ол усы халықтың аты менен Қазақдəрья деп аталған болыўы мүмкин. Бирақ Қазақдəрьяның турған орны балықшылық ҳəм мал шарўашылығына қолайлы болғанлықтын халық бул жерге жаңадан көшип келип жасай берген.
Орта Азияны көп саяхат еткен тарийхшы Арминий Вамберидиң мийнетлеринде қарақалпақ топонимикалары туўралы бирқанша мағлыўматлар бар. Оның «Орта Азия бойынша очерклер» деп аталған китабы 1867-жылы Петроградта басылып шығады. Ол өзиниң саяхат еткен жылларында Хийўадан Қоңыратқа шекем суў жолы менен, қайтарсын дəрьяның түслик жағы арқалы қурғақлық пенен жүрип, сол ўақыттағы белгили географиялық атамалар туўралы жəне қарақалпақ территориясында жасаған ҳəр қыйлы халықлардың үрп-əдетлери, дəстүри, мəденияты, антропологиялық жағдайы туўралы бирқанша тарийхый мағлыўматларды жазған. Мəселен, ол гейпара атамалар туўралы былай деп жазады: Қыпшақ халқы өзбеклердиң қыпшақ урыўынан жəмлескен, бирли-ярым мешити, ҳəм училищеси бар, əдеўир белгили орын . Ал оның қыпшақта училище бар деп көрсетиўи сол ўақыттағы медресени айтқан болыўы керек. Шынында да бурынлары Қыпшақта бурынлары бундай медреселер болған. Ал, бул жердиң Қыпшақ деп аталыўы, бундағы жасаўшы тийкарғы халық Араллылардың қыпшақ урыўынан болған. Гейпара тарийхый мағлыўматларды есте тутқанымызда Қарақалпақстандағы Қыпшақ, Манғыт, Қытай, Қоңырат сыяқлы қала ҳəм елатлықтың атларының шығысы жағынан қарақалпақларда, өзбеклерде, қазақларда ушырасып отыратуғын урыў атлары менен тиккелей қатнасы барлығы көринеди.
А. Вамберийдиң айтыўынша: -«Қыпшақтан өткеннен кейин Оксустың оң жағасын жағалап кең созылған тоғай басланады, бул тоғай анда-санда гезлесетуғын кишигирим ашықлығы менен Қоңыратқа шекем жетеди. Тоғайдың онша қалың емес жерлеринде қарақалпақлардың ири қара маллары бағылады екен ». Демек бул айтылғанлар дəрьяның оң жағалаўларындағы сол ўақыттағы Бадай, Бекбай, Саманбай, Шортанбай тоғайлары болыўы керек.
Хожа-ели (Хожалардың ели, яғный пайғамбар əўладлары деген сөз). Қаланың халқы күтə тығыз жайласқан, бундағы халықтың басым көпшилиги хожалар болған. Олар өзлерин пайғамбар əўладымыз дейди екен .
Дурысында бул қала бурын хожалардың тығыз жəмлескен орайы болған. Абулғазы ханның түсында (1645-1663) Хожели еле қала болып қурылмаған еди. Хожели қорғанының қала болып дəслепки пайда болыўы XVII əсирдиң ақырларына жатады. Хожели бул ўақытта Арал менен Хийўа орталығындағы кəрўанлар тоқтап өтетуғын саўда жолы болған . Кейинирек ол Араллылардың Хийўа менен гүресинде беккем қорғаны ҳəм сиясый орайы болады. А. Вамберийдиң мийнетинде бизиң территориямыздың буннан басқа да көплеген жер, суў атлары ҳəм белгили орынлары туўралы мағлыўматлар бар. Буларға соңғы бөлимде кеңирек тоқтап өтпекшимиз.
Қарақалпақ топонимикасы ҳаққындағы көплеген жаңа илимий мағлыўматлар совет авторларының тусында дөрей баслады. Буны биз СССР илимлер академиясының хабаршы ағзасы, Қарақалпақстан АССР ына хызмет көрсеткен илим ғайраткери С. П. Толстовтың, Өзбекстан илимлер академиясының хабаршы ағзасы, профессор Я. Г. Гулямовтың ҳəм басқа да көплеген авторлардың мийнетлеринен көре аламыз. Мəселен, С. П. Толстовтың «Əййемги Хорезм» деп аталған мийнетинде, Хорезм ҳəм қарақалпақ жериндеги ески жəне ҳəзирги топонимикалық атамаларды тил жəне тарийхый фактлерине байланыслы изертлеўди көзде тутқан. С. П. Толстов X əсирдеги ески Хорезмниң орайлық қаласы «Кят» (ҳəзирги Бирунийдиң турған орнында бурын «Кят» деген қала болған), туўралы былай деп жазады: «Кят», «Кяс» деген сөз əййемги дəўирдеги халықлардың тилинде қала, қоныс сыяқлы мəнилерди аңлатып, ал печенеглерде бул сөздиң түбирлес болғанлығы байқалады.
Днепр дәрьясының өткелине жақын бир орынларда ески дәўирдеги бирнеше қалалардың естеликлери бар. Бул қалалардың аты печенеглерде Кракпакаты, Салмакаты, Санкаты, Гизукаты деп аталып келген. Демек печенеглердеги бул «Кят» деген сөздиң ертедеги орта əсир Хорезм тилиниң тəсири екенлиги бизде үлкен пикир туўдырады» . Гейпара дереклерде «Кят» сөзи тюрк системасындағы ҳәм базыбир индоевропалық тиллерде бир-бирине жақын мәниде қолланылып келген. Мәселен, Кашгарияда бурыннан белгили «Хотан» деп аталған атақлы саўда қаласы болған. Ески тарийхшылар тәрепинен бул қаланың аты Khotan, Khotion, Khoten, ол арабларда xoten болып, түрлише формада жазылып келинген. Демек, бул атамалардың негизи хот, хат, кот, кәт элементлеринен қуралғанлығы байқалады. Ал гейпара Индо-Европалық тиллерде бул үй, жай, қоныс, қорған сыяқлы мəнилердиң түсинигин аңлатқан. Э. М. Мурзаев бул туўралы А. Н. Соболевскийден мынадай мысал келтиреди: -«Ката»-славян тиллерине кирген ески Иран сөзи, буның мəниси парсы тилинде қоныс, ор, төле деген түсиникти аңлатса, Украинша Хата-үй, жай деген мəнини аңлатады. Монголларда «Улан-Батор-Хото» деген сөздиң кейинги жалғаўы қала деген сөздиң мəнисин, ал ҳəзирги якут тилиндеги «хотон»-сарай, малхана деген сөздиң мәнисин аңлатады . Кет, кент түбирлеринен қуралған гейпара қала атлары Орта Азия республикаларында көплеп ушырасады. Мысалға, Ташкент қаласы (Таслы қала), Чимкент (Шинлер қаласы) деп түсинилиўи өзинен-өзи айқын. Орта әсирлерде усы әтирапта шин деген халық жасаған. Бундай түбирлерден қуралған елатлы пунктлердиң атлары ҳәзирги Зеравшан, Сырдәрья, Чирчик зоналарында ушырасып отырады . Сүткент-Ташкенттиң арқа батысында, Сырдәрьяның сол жағасына жақын жердеги әййемги қала аты ҳәзир булл жерде «Сүткен» деген шарўашылық совхозы бар. Такабкет, Текабкет-Қырғызстанда Талас қаласының жанындағы әййемги қарабақаналардың аты. Жанкент - Сырдәрьяның сол жағында, Казалинскийден 25 км дей аралықта жайласқан ески қала аты, оның қуламалары ҳәзир де сақланбақта. Янгикат-Хорезм областының территорясында Әмудәрьяның сол жағасына жақын жердиң аты. «Кәт» қаласы ол дәўирде Фил, ал Фир, Хорезм қаласы деп те аталған .
Гейпара жолдаслар «Кәт» қаласының атын «Қият» урыўы менен шатастырады. Биздеги айырым қәнигелерде усы пикирге қосылады. Бизиңше сөзлердиң этимологиясын оның тек сыртқы түриниң уқсаслығына қарай түсиндириў илимий жақтан тийкарсыз болып шығыўы итимал. Сондай-ақ «Кят» қаласы ол дəўирде фил, ал фир, Хорезм қаласы деп те аталған.
Мине усы ески «Кәт» қаласының орнындағы ҳәзирги Бируний жақынға шекем Шаббаз болып аталып келгенлиги ҳәммемизге мәлим, Бул қаланың аты XIX әсирде жасаған Шейх Абаз ўәлий деген адам атынан келип шыққанлығы көринеди.
Буннан кейин С. П. Толстов Хорезмниң келип шығыўы туўралы X əсирдеги белгили араб илимпазы Мандисиден мынадай цытата келтиреди: «Əййемги заманда шығычтың патшасы өзине жақын қуўыс есигинде хызмет етип жүрген 400 жигитке қəҳəрленип, оларды узақ елсиз жерге жибериўге буйырады, бул жер ески Хорезмниң орайлық қаласы кят (кяс) тың турған жерлери болған. Арадан көп ўақыт өткеннен кейин патша оларға бақлаўшы адамлар жибереди. Бул адамлар патшаға қайтып келип, «олар ҳəммеси тири, өзлерине қос дүзетип, қоныс басқан, балық аўлап тиришилик етеди, ол жақта отын күтə мол екен» деп хабарлайды. Олар етти не деп атайды екен? – деп сорады патша.
- Етти «хор» (яғный хвар) деп атайды. – Ал отынды не?
- Отынды «Разм» деп атайды екен деп жуўап берди. Сонда патша: «Мен бул жерди олар ушын бағышлайман, ол жер Хорезм (Хваразм) деп аталсын деди. Патша бул жигитлерге 400 тюрк қызын жибериўге буйырады ҳəм олар арна қазып бериўге ҳүким етеди. (əңгиме ҳəзирги Узбой туўралы). Хорезмлилердиң тюрклер менен уқсаслығы ҳəзирге шекем сақланған .»
М. Н. Мелькеевтиң 1961-жылы басылып шыққан топонимикалық сөзлигинде, Хорезм атамасының келип шығыўының басқа түрли вариантын Берген: «Хорезм – Иран тилинде char (низкий), zemi (земля) яғный «ойпатлы жер» (низменная страна) деген сөзден келип шыққан ». Анығында бул тастыйықлаўлардың шынлық төркини бар, өйткени Хорезм Оазисиниң жайласқан жериниң өзи ойпатлық. Ол географияда «Туран ойпаты» деп аталады. Жəнеде бул сөзликте «қарақалпақ» деген сөздиң де қысқаша түсинигин баянлаған: «қарақалпақ – черная шапка», ямаса қара қойдың терисинен исленген шөгирме (қалпақ) деген сөз. Бундай қалпақты (шөгирмени) ер адамлар кийген. Сонлықтан қарақалпақлар деп аталған .
Я. Г. Гулямов «Хорезмниң суўғарылыўының тарийхы» деп аталған монографиялық мийнетинде Хорезм ҳəм Қарақалпақстан территориясындағы бурынғы ҳəм ҳəзирги жер-суў атамаларының көплеген тарийхый дереклерин ашпақшы болады. Ол Əмиўдəрьяның ески салалары Окуз кеткен, Қарқыраўық, Көкөзек, Курдер туўралы айырым мағлыўматларды хабарлайды. Ол Хорезм тарийшысы Мунистиң пикиринен алып, Қарқыраўықты Окуз кеткен менен толық усастырады ҳəм олардың сағасын ҳəзирги Гөненөкистиң үстинен өтип турған ески Қызкеткенниң аңғарына мегзестиреди. Гейпаралар Огуз кеткенди «өгиз суўға кеткен» деп тиккелей ойлаўы мүмкин. Анығында ондай емес. Я. Г. Гулямов өгиз кеткенди «Укзкеткен» деп алған. «Куз» деген түбирдиң «уз», «ус» формалары тюрк системасындағы тиллерде суў, дəрья деген мəнини аңлатады деп биз жоқарыда көрсетип өткен едик. Усыған қарай «Окуз кеткен» деген сөздиң мəниси «дəрья аңғары», «суў кеткен аңғар» деген түсиникти аңлатыўы мүмкин. Солай етип Окуз кеткен, Қарқыраўық, Көкөзек, Қызкеткен, Қуўанышжарма – булар ҳəрқыйлы дəўирде түрлише аталып келген Əмиўдəрьяның бир аңғарының атамасы болыўы итимал. Ал Көкөзектиң аңғары болса, усы Укузкеткенниң ески аңғарына мегзес келеди. Респодан басланып, Гөненөкистиң үстинен өтетуғын ески Қызкеткенниң аңғарын ҳəзир де халық Көкөзек деп атайды. Ҳəтте Гөненөкистеги бир көшениң аты «Көкөзек көшеси» де пески руслоның атына қойылған; ал «Укузкеткен» деген сөздиң өзи болса, ҳəзирги қарақалпақ тилинде онша айқын емес, тек илимий əдебиятларда ғана ушырасады. Каульбарстың мийнетинде Укузкеткен ҳаққында қысқаша еске түсирилген. Солай етип бул аңғардың Көкөзектен əўелги атамасы «Укузкеткен» болыўына бирқанша тийкар бар.
Қарақалпақ тарийхшылары менен жазыўшылары да өзлериниң мийнетлеринде бизиң жеримиздиң жер-суў атлары туўралы үлкен сөз етип жазған. Мысалы, А. Бегимовтың «Балықшының қызы» атлы романында Мойнақтың пайда болыўын əдеўир гəп еткен: ҳəзирги Мойнақтың жерлери бир неше ўақыт теңиз, бир неше ўақыт қурылық болып өзгерип турған. Ғаррылардың сөзлерине қарағанда буннан бир неше жыл бурын Мойнақтан Үргеге шекем қурылық екен, сол ўақыттағы жақын елатлардың Тоқмақ атадан Үргеге шекем дуз тасыйтуғын түйе жолы болған. Ол замандағы Мойнақ тоғайлық болған. Жақын жердеги еллер бул жерден кийик, қоян, түлкиге усаған аң аўлаған. Сол күнлерде Мойнақтың артындағы өзимизге белгили мынаў таў (қумшық) тоғайдың үстине аппақ түйениң мойнындай болып көринеди екен. Сонны адамлар «Мойны ақ» деп атаған. Соңында «мойны ақ» деўдиң орнына «мойнақ» деп атап жиберген. Ол күнлери Мойнақтың өзинде халық болмаса да Қуўан, Таллық, Ақдəрья, Бозатаў, Аққала деген жерлерде халық жасаған. Соңын ала бул жерге адамлар келип орналаса баслаған. Ғаррылардың айтыўы бойынша оған шама менен 50-60 жылдан аслам болған, бул жерге көшип келген адамлар дəслепки күнлери Тоқмақ атадан дуз əкелип жақын жердеги еллерге сатып жүрген. Мине соның менен кем-кем Мойнаққа халық жыйналып қоныс баса баслаған. Бизиң Мойнақ усылай дүньяға келген . Жоқарыда келтирилген пикирлер шынлыққа əдеўир туўра келеди. Себеби ҳəзирги жергиликли халықтың тастыйықлаўынша Мойнақ өткен ўақытларда «Мойны ақ» теңизге кирип турған ақ төбелик болған. Түйениң мойнына усап созылып жатқан. Кемеде киятырып узағырақтан қарағанда бул жер толқын урып, ақ көбик болып ағарып көринеди екен. Демек усыдан «мойны ақ» кейинирек «Мойнақ» болып аталып кеткенлигин биз байқап отырмыз. Жəнеде А. Бегимов өзиниң китабында Мойнақтың турған орнында бурын «Адақ» деген қаланың болғанлығын атап өтеди. Бул ҳаққында ол халық аңызында айтылып жүрген мынадай тарийхый легендены келтирген: «Бир заманларда усы жағалардың ханы Төребек ханым деген қыз болған екен. Төребек ханым өзи сулыў, өзи ақыллы қыз болады. Оған дəрьяның өриндеги Султан Санжары Мəзихан деген ашық болады. Маған тий дейди. Төребек ханым оны қəлемейди. Соннан кейин Султан Санжары Мəзихан Əмиўдəрьяны байлатып, аяққа суў жибермейди. Соннан соң Төребек ханымның журты суўдан кемтар болады. Халық суўсыз харап болып, посыўға айналады. Ел-журты қырылатуғын болған соң, Төребек ханым ғарры патшаға ўəде бериўге мəжбүр болады. Оған былай дейди:
- Мен саған тийейин, дəрьяны аш, дəрьяның байлаған жеринен жықтыр да изимнен қуў, қайсыманда жетсең сол жерде мен сенники боламан,-дейди. Оған ғарры патша Султан Санжары келиседи. Төребек ханым журтынан гилең жүйрик қулынлы бийелерди жыйнатып Мойнақтан баслап дəрьяның байланған бөгетине шекем ҳəр ат шаптырым жерге, қулынды бир жерге, бийени бир жерге байлап кете береди. Төребек ханымның ырзалығын алған патша дəрьяның бөгетин жығыўға буйрық береди, бөгет жығылады. Төребек хыным патшаға қарап:
- Түйениң қуйрығы жерге тийген күни сизиң мен туўралы мақсетиңиз иске асады, - деп қашады. Хан қуўады, жете алмайды. Соның менен Төребек ханым жаўдан қутылады, суў келип ел-журт ғарқ болады.
Бирақ оның ҳеш қандай пайдасы болмаған. Себеби көп ўақыттан берли иркилип жатқан суў бирден атлығып кетип, жол бойындағы елатларды басқан. Соның менен бизиң усы жағадағы Адақ деген қала да суўға кеткен. Бирден пəт пенен келген суў астында неше балалар харап болған. Шамалсыз тынық күнлери суўлардың түбинен тас гербиштен салынған жайлардың қалдығын көресең. Мен өзим көргеним жоқ, бирақ бурынлары Тоқмақ ата мазарында тасқа жазылған бир хата: - Ҳаслымды сорасаң Адақ ишинде, Алабүйрек едим Аджар ишинде, деген жазыўлар бар еди деп адамлар сөз етеди. Соған қарағанда оның өзи үлкен қала болған .»
Төребек ханымның жасаған жыллары XII əсирдеги дəўирге жатады. Ҳəзирги жергиликли информаторлардың билдириўине қарағанда Мойнақтың турған орнында ҳəм оның теңизге кирген дөгерегинде бурын қалың елатлы халық жасаған. Үшсайға онша узақ емес жерде, ҳəзир суў астында қалған Қосатаў, Абрам ерик деп аталған белгили орынлар бар. Бул орынларды Мойнақ балықшылары суўдың азайған ҳəм тынық болған күнлеринде теңиз астынан байқаған. Нəтийжеде бул жерден əййемги қуламалардың нусқалары, гербиш сыяқлы затлар табылған. Ал «Абрам ерик» деп аталған жерден биз бурын кең бағ-бақшалық ерик ағашларының болғанлығын сеземиз. Демек бул жерлерди Төребек ханымның жасаған дəўириндеги ески Адақ қаласына мегзес келеди деп болжаўымызға болады.
Ал енди Адақ деген сөздиң мəниси тюрк тиллеринде «аяқ» деген сөздиң мəнисине сəйкес келеди. Бунда Адақ, аяқ дегенде сөзлердиң бир-бирине жақын уқсаслығы сақланған ҳəм ҳəзирги қарақалпақ тилиндеги айтылып жүрген «Адақ арба» деген тиркести биз «аяқ арба» деп те түсине аламыз. Себеби адақ арбаның жаңа еңбеклеген жас балалардың аяқланып жүрип кетиўи ушын пайдаланылатуғынлығы ҳəммеге мəлим. Сондай-ақ Ойрат, Хакас тиллериниң лексикасында Адақ сөзи ҳəзир де актив қолланылады. Сонлықтан бул сөз тюрк тиллеринде «Аяқ» деген сөздиң гөне формасы болыўы мүмкин. Адақ деген сөздиң жəне бир грамматикалық мəнисин алайық. Бул фейиллик мəниси. Мəселен, мен буны адақлап қояман деген гəптеги «адақлап» (ҳал фейил), буны биз (мен буны аяқлап қояман) деген мəниде де түсинемиз. Демек адақ, аяқ бир-бирине жақын өз-ара туўысқан мəнили сөзлер. Усылай болғанлықтан Адақ – дəрьяның теңизге қуяр жериндеги, аяғындағы қала деп түсинсек шынлыққа бир қанша туўра келеди.
XIV – XV əсирлерде Үргенштен арқа батыста Адақ, Визир деп аталған қалалар жасайды. Ол қалалар Астрабад, Хорасан жолындағы күшли қорғанлар болғанлығын көплеген əдебиятларда еске алып кеткен. Шехбанийдиң 1486 - жылы Адақты жаўлап алғаны туўралы гейпара əдебий жырларда сақланып келген . Демек буннан XII əсирде Адақты суў алғаннан кейин, қала басқа орыннан жаңадан камалға келген болса керек деген пикир туўады. Төребек ханым ушын XIV əсирде Гөнеүргенште салынған естелик, Адақтың жаңадан гүлленген жылларында қурылған болыўы керек. Бул туўралы академик В. В. Бартольд мынадай деп жазады:
XVI əсирде Адақ қала сыпатында көзге түспеген. Ол жерде тек анда-санда түркменлердиң егислик жерлери болған. Абулғазының сөзи бойынша (Абулғазы 1603 – жылы туўылған) ол туўылмастан 30 жыл бурынлары Əмиўдəрья өзиниң ағысын Аралға қарап бурған. Нəтийжеде Үргенш, Визир сыяқлы үлкен қалаларға суў жетиспей, қарабаханаға айнала баслайды .
Т. Қайыпбергеновтың «Қарақалпақ қызы» атлы романында Еркиндəрьяны былай деп тəриплейди:
Порлытаўдың қубласынан саға алып, қалай бурылғысы келсе, солай бурылды, бир неше жыл есерленип ағысы талай-талай аўыллардың басына жетти. Еркинлигинен ериксиз айрылғаны тек жақында ғана . Жазыўшының бул сүўретлеўинен не ушын «Еркиндəрья» болып аталғанлығы баянланады.
Сондай-ақ, тарийх илимлериниң кандидатлары С. Камаловтың, Р. Қосбергеновтың, У. Шалекеновлардың айырым мийнетлери менен танысқанымызда топонимикалық атамалар жөнинде базыбир мағлыўматларды таба аламыз. Мəселен, С. Камаловтың 1958 – жылы басылып шыққан китапшасында Кегейли каналы туўралы былай дейди: Кегейли əййемги дəўирлерден берли киятырған аты емес, ол XIX əсирдиң басларында қарақалпақлардың усы канал бойына көшип келип, қоныс басқаннан кейин аталған болса итимал. Қарақалпақлар булманда көшип келгеннен кейин, олар Кегейлиниң сағасын жаңадан қазып алады. XIX əсирдиң 30 – жылларында Кегейли оазиси арқа Хорезмниң ири дийқаншылық районына айланады . Р. Қосбергеновтың 1960 – жылы басылып шыққан «XIX əсирдиң ақыры XX əсирдиң басында Хийўа ханлығындағы қарақалпақлардың аўҳалы» (1873 - 1917) деген китапшасында Қыятжарған, Соркөл, Бозатаў, Таллық, Петро-Александровск, Шоманай атамалары туўралы бирқанша пикирлер жазған. Мəселен, Шоманай ҳаққында:
- Шоманай өзиниң атағын Шымбайдың қызы Шоманайдан алған. Жергиликли халықтың суўсыз отырғанын көрип, қыз канал өткериўди (жарыўды) талап еткен. Ери оның айтқанын орынлаған. Ғаррылардың айтыўы бойынша Шоманай дəслеп сағасын Қаратерең көлинен алған. Халық аңызы Шоманайды үш бөлимге бөледи: Басы (сағасы) – Қарабайлы; ортасы – Шоманай; аяғы – Қыятжарған .
Бул пикир əдеўир шынлыққа жақынласады. Ҳəзирги жергиликли адамлардың айтыўынша Шоманайдың суўсыз кеўип, халықтың қыйыншылыққа ушыраўына шама менен 70 жылдан аслам болған. Арадан бир неше жыл өткеннен кейин Шоманай қайтадан суўсыз кеўип, оның сағасы уйық теўип, батыл болып қалады. Халық жəнеде суўсыз жағдайға түседи. Қарақалпақлар көбинесе бул ўақытларда Қоңырат, Шоманай, Қыятжарған, Гөнеүргенш районларындағы ханлықтың қол астында жасайтуғын еди. Аўыр турмысқа шыдам бере алмаған жергиликли халық көше баслайды. Олар ханлықтың қол астынан шығып, дəрьяның оң жағындағы патшалықтың қол астындағы қарақалпақларға көшип өте баслайды.
Сол дəўирдиң турмысын айқынлайтуғын ҳəзирги халық аўзындағы жырда:

Аўылымыз Шоманайдың бойында,
Бизге бир қыршымай түйнек жиберсин.
Əкеси-шешеси бермеймен десе,
Өзиниң пайынан бөлип жиберсин.

дегенде сол ўақыттағы Шоманайлы бир жас жигиттиң өзиниң сүйиклисине бағышлаған хатында суўсызлықтан дийқаншылық болмай, қаўын сыяқлы палыз егинлерине кемтарлық болғанлығын айқынлап көрсетеди.
Тюрк халықларының ономастикасында (адам атларында) Шоманай деген ат гезлеспейди, бəлким ол Шолпанай шығар. Бул жерде екиншиниң бириншиге алмасыўы тилдиң өзгериў законлылығына толық жататуғын қубылыс. Өйткени Л менен М сеслери өз-ара туўыслас, жақын сеслер, олар тилдеги болатуғын ҳəр қыйлы тəсирлер арқалы (чередование) жасап өзгерип отырыўы мүмкин.
Мойнақтағы Тоқмақ атаның келип шығыўы ҳаққында Х.Х.Палекенов халық аўзынан алынған мынадай легенданы келтиреди:
- Тоқмақ атаны дəслепки тийкарлаған Дəўлет ийшан деген болған. Ол Аққалада жасаған. Өзиниң мешити болған. Дəўлет ийшанның аты Əмиўдəрьяның төменги жағындағы еллерге белгили болады. Дəўлет ийшан бир күни түс көреди. Ол түсинде «караматлы Тоқмақ ата əўлийе» менен сөйлескенде ол Дəўлет ийшанға мынадай деген:
- «Мениң денемниң күли сексеўил тоғайларының ортасында жатыр, егер меннен пəтия алғың келсе, мениң күлимди басқа бир қурғақ жерге алып келип қойсаң», - дейди. Ертеңине азанда турып Дəўлет ийшан қасына бир қанша суўпыларын ертип, ҳəзирги Тоқмақ ата қəбириниң жатқан жерине барып тоқтайды. «Əўлийениң» қəбирин жети күн излейди, ҳеш таба алмайды, өзиниң суўпыларының алдында ийшанға қолайсыз болады. Буннан кейин ең ақырғы күни қазып жүрип, бир орында адам скелетин табады да, бул скелетти Тоқмақ ата əўлийениң сүйеги деп, оны тийисли орынға алып келеди. Динге исениўши адамлардың күши менен оны қəбирлеп жерлейди. Буның басына үлкен мазар салдырады. Буннан кейин Дəўлет ийшан Тоқмақ ата мазарына барып бəрқулла зыярат етип турады екен. Буннан соң 100 жылдан аслам ўақыт өткен. Тоқмақ ата ҳəзирги Мойнақ районы территориясындағы халықлардың диний орайына айналады. Атасы өлгеннен кейин Дəўлет ийшанның балалары Əмет ийшан, Нурата ийшанлар Тоқмақ атадан мешит салады .
Демек ҳəзирги Мойнақ районы турған Тоқмақ ата ярым атаўының аты да диний легендаға байланыслы келип шығады. Гейпара сөзлерде буны «Тақмақ ата» деп те жүритеди. Ондай болып аталыўы бурынлары усы жерде бир мола жасаған. Оның азлап шайырлығы да болған, бирақ оның шайырлық сөзлери сол дəўирдеги дин дəстүрлерине бағышланған. Ол киси ел ишинде жүрип, дин қағыйдаларын тақмақ етип айтып жүреди екен. Сонлықтан оны «Тақмақ ата» деп те атаған деген халық аўзында сөзлер бар. Ал «Тоқмақ ата» ямаса «Тақмақ ата» бул əтирапта жасаған ба, яки болмаса жасамаған ба, бул биймəлим…46-бет
Биз жоқарыда қарақалпақ топонимикалық атамаларының изертлеў мəселелери туўралы қысқа баянлап өттик. Топонимиканы изертлеў мəселеси Қарақалпақстанда усы ўақытқа шекем жүзеге аспаған менен бул жөнинде гейпара авторлардың мийнетлеринде əдеўир дəрежеде баҳалы пикирлер айтылғанын көрип отырмыз. Булардың мийнетлериндеги алынған пикирлер қарақалпақ топонимикалық илимин байытыўда үлкен үлесин қосатуғынлығы айқын. Сондай-ақ топонимика жөнинде буннан басқа да айтылған ҳəм изертленбеген мағлыўматлар көп, булар бизиң алдағы исимиздиң дыққат орайында болады.


Қарақалпақстан топонимикасын структуралық жəне семантикалық жақтан анализлеў
А. Структуралық классификация

Структура дегенимиз тил илиминде сөзлердиң қурылысы, составы жəне жасалыў элементлери деген сөз. Ҳəрқандай сөздиң өзине тəн белгили структурасы, морфологиялық составы, ҳəм жасалыў бөлеклери болады. Топонимлердиң де өзине тəн спецификалық характерге ийе болған структурасы бар. Топонимлер қалай болса солай гез келген əдис пенен жасала бермейди, олардың жасалыўында белгили бир система ҳəм законлылық болады . Бул туўралы атақлы топонимист Владимир Андреевич Никонов: «Ҳəр қандай атаманың шығысын анықлаў ушын, оны жеке бөлек түрде қараўға болмайды, оларды белгили қатардағы биргелки атамалардың системасында қараў керек », - дейди. Демек топнимлер бир-бири менен белгили қатарда, өз-ара қатнаста, жубайлас, системалы болып келеди деп түсинемиз.
Сонлықтан топонимиканы изертлеўде системалық ҳəм структуратлық əдислерди қолланыўды алға қойыўымыз тийис. Өйткени бул əдис топонимлердеги лингвистикалық ҳəм тарийхый фактлерди ашыўға жəрдем етеди, жəнеде атаманың қайсы тилге қараслы екенин, шама менен алғанда ол халықтың (тилиниң) улыўма хронологиялық шегарасын, этимологиялық түсинигин анықлаў ушын қосымша мүмкиншиликлер туўдырады .
Сөзлердиң структурасы ҳəм жасалыў принциплери жөнинде илимпазлар тəрепинен көплеген пикирлер айтылған. Буған А. П. Дульзонның , В. Н. Топоров ҳəм О. Н. Трубачевтың , В. А. Никоновтың , А. С. Барҳудартың , Н. А. Баскаковтың , А. П. Суперанскаяның ҳəм басқа да авторлардың айырым мийнетлери материал ретинде пайдаланылды.
Бизиң территориямыздың топонимикасын структуралық жақтан анализлеп қарағанымызда оны төмендеги классификацияға айырыўға болады:
1. Жай (түбир) топонимлер;
2. Қоспа (бириккен) топонимлер;
3. Дизбекли топонимлер;
4. Аффиксли топонимлер;
5. Жуп сөзлерден жасалған топонимлер;
6. Субстантив топонимлер;
Бундай болып классификацияланыў тийкарынан алғанда атамалардың структуралық өзгешеликлерине сүйенип исленди ҳəм тюрк жəне славян тиллериниң структуралық принциплери жөниндеги материаллар улыўма көзде тутылды. Енди классификацияның ҳəрбир бөлимине жеке-жеке тоқтап өтейик.

1. Жай (түбир) топонимлер

Бул группаға түбир сөзден жасалған, аффикссиз болып келген əпиўайы топонимлерди жатқызамыз. Жай (түбир) топонимлер көбинесе атлық сөзлерден жасалады. Мысалы: лар (суў аңғарының аты), Шеге (елат аты), Ябы, кепе (урыў атлары) ҳəм т. б. Бундай сөзлерди қарақалпақ тилиниң грамматикалық терминологиясында түп атлықлар деп те атайды. Ондай атамалар тек жеке түбирден ғана қуралғанлықтан оларды жаңадан мəнили бөлеклерге бөлиўге болмайды. Жай (түбир) топонимлерге атаў жалғаўының формасындағы, аффикссиз болып келген, көбинсе ески атларды аңлататуғын топонимлер киреди . Ондай топонимлердиң түрлери қарақалпақ тилинде онше көп емес.
Грамматикалық категориясы бойынша жай (түбир) атлықларға жатысатуғын бизде бирқанша географиялық терминлер бар: ж

Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь. Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо зайти на сайт под своим именем.