«Кят» Қаласының этимологиясы туўралы

Бурынғы Шаббаз ҳәзирги Бирунийге жақын жерде X әсирлерде «Кәт» (Кят) деген қала болған. Бул қала сол дәўирде Хорезмниң пайтахты болғанлығын айырым орта әсир авторлары өзлериниң мийнетлеринде көрсетип өткен. Қаланың қуламаларынан ҳәзирги дәўирге ҳешнәрсе сақланып қалынбаған, өйткени ол жерлер дегиш астына кеткен. Солай болса да тарийх илиминде «Кәт» қаласының аты ҳәзир де сақланып қалған.
«Кәт» (Кят) деген сөз әййемги дәўирдеги халықлардың тилинде «қала», «қоныс» сыяқлы мәнилерди аңлатқан. С. П. Толстов «Әййемги Хорезм» деген китабында «кәт» сөзи менен «қала» сөзиниң печенеглерде түбирлес болғанлығын атап өтеди.
«Днепр дәрьясының өткелине жақын бир орынларда әййемги дәўир қуламаларының естеликлери ҳәзирге шекем сақланып келмекте. Булл қуламалар печенеглерде Кракпакаты, Салмакаты, Санкаты, Гүзикаты деп аталып келинген. Буннан усы сөзлердеги «Кәт» элементи қала мәнисин аңлатып турғанлығы байқалады».



Буннан басқа айырым авторлардың мийнетине тийкарланғанымызда «кәт» сөзи тюрк системасындағы ҳәм базыбир индоевропалық тиллерде бир-бирине жақын мәниде қолланылып келгенлигин көремиз. Мәселен, Кашгарияда бурыннан белгили «Хотан» деп аталған атақлы саўда қаласы болған. Бурынғы тарийхшылар тәрепинен бул қаланың аты Khotan, Khotion, Khoten, ол арабларда xoten болып, түрлише формада жазылып келинген. Демек, бул атамалардың негизи хот, хат, кот, кәт элементлеринен қуралғанлығы байқалады.
Э. М. Мурзаев «кәт» славян тиллерине кирген ески парсы сөзи деп тастыйықлайды. Буның мәниси парсы тилинде «қоныс», «ор» деген түсиникти аңлатса, украинша хата-үй, жай деген мәнини аңлатады. Монголияда «Улан-Батор-Хото» деген сөздиң ақыры «қала» деген мәнисин, ал ҳәзирги якут тилинде «хатон»-сарай, қора деген сөздиң мәнисин билдиреди . Сондай-ақ Ʀet, Ʀent түбирлерине питкен гейпара қала атлары Өзбекстан территорясында да бар. Мысалға Ташкент қаласы (Таслы қала), Чимкент (Шинлер қаласы) деп түсинилиўи өзинен-өзи айқын. Орта әсирлерде усы әтирапта шин деген халық жасаған. Бундай түбирлерден қуралған елатлы пунктлердиң атлары ҳәзирги Зеравшан, Сырдәрья, Чирчик зоналарында ушырасып отырады . Сүткент-Ташкенттиң арқа батысында, Сырдәрьяның сол жағасына жақын жердеги әййемги қала аты ҳәзир булл жерде «Сүткен» деген шарўашылық совхозы бар. Такабкет, Текабкет-Қырғызстанда Талас қаласының жанындағы әййемги қарабақаналардың аты. Жанкент - Сырдәрьяның сол жағында, Казалинскийден 25 км дей аралықта жайласқан ески қала аты, оның қуламалары ҳәзир де сақланбақта. Янгикат-Хорезм областының территорясында Әмудәрьяның сол жағасына жақын жердиң аты. «Кәт» қаласы ол дәўирде Фил, ал Фир, Хорезм қаласы деп те аталған .
Гейпара жолдаслар «Кәт» қаласының атын «Қият» урыўы менен шатастырады. Биздеги айырым қәнигелерде усы пикирге қосылады. Бизиңше сөзлердиң этимологиясын оның тек сыртқы түриниң уқсаслығына қарай түсиндириў илимий жақтан тийкарсыз болып шығыўы итимал.
Мине усы ески «Кәт» қаласының орнындағы ҳәзирги Бируний жақынға шекем Шаббаз болып аталып келгенлиги ҳәммемизге мәлим, Бул қаланың аты XIX әсирде жасаған Шейх Абаз ўәлий деген адам атынан келип шыққанлығы көринеди.

Қ. Әбдимуратов.



Журнал «Вестник» Каракалпакского филиала Академии наук УзССР, 1964, №1, 91- 92-бет.

Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь. Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо зайти на сайт под своим именем.