«Нөкис» атамасы ҳаққында

«Нөкис» атамасы бизде ески ҳǝм ҳǝзирги қалалықты, шоқалақ қум, көл ҳǝм елдиң қоныс орынларын, урыў атларын аңлатып келгени мǝлим. Бул атаманың мǝнисин, келип шығыў себебин ҳǝм дǝўирин анықлаў мǝселесине республикамыздағы тил илими, география ҳǝм этнография менен шуғылланыўшы илимпазлар дыққат бөлип атыр. Себеби, жергиликли атамалар, терминлер илим ушын тарийхый дǝреклердиң бири болып есапланады.
Ҳǝрқандай атама белгили бир тарийхый дǝўирде дөреп, гейпара жағдайларға байланыслы олардың тек формасы емес, ал мǝниси де өзгереди. Мǝселен, ҳǝрқыйлы халықлардың араласыўы, бирлесиўи, мǝдений, тил байланыслары арқалы айырым атамалар формасы ямаса мǝниси жағынан өзгериске ушырайды. Оған қосымша ески жазба естеликлерди бир тилден екинши тилге аўдарғанда да бираз атамалар дǝслепки айтылыў ҳǝм жазылыў формасы өзгериске ушыраўы мүмкин. Атамалардың ишинде елаттың, қоныс орынларының, аўыл атамалары жүдǝ өзгермели келеди. Себеби сиясый экономикалық жағдайға, елдиң көшип қоныўына байланыслы бул атамалар гейде бир жерден көшип, жылысып отырған. Усындай жылыспалы, өзгермели атамалардың бири - «Нөкис».
«Нөкис» атамасының келип шығыўы ҳаққында, «Өзбекстан Илимлер Академиясы Қарақалпақстан филиалы хабаршысы»ның «1965 №1, 1967 №2 – санларында мақалалар жǝрияланды. Бирақ ол авторлар «Нөкис» атамасының келип шығыўын халық арасындағы ҳǝзирги аңыз гǝплер тийкарында шешпекши болған. Бизиңше бул атаманың дǝрегин ǝййемги дǝўирден баслаў керек. Екиншиден, бул авторлар жергиликли халықлық «Нөкис» атамасын «Нукус» атамасы ҳалында талқылайды. Ҳǝрбир атама халықтың ана тилиндеги айтылыўы ҳǝм жазылыў тийкарында талқыланбаса ол алжасық пикирге ǝкелетуғыны мǝлим.
Жер, көл атамасы иретинде «Нөкис» сөзи Әмиўдǝрьяның төменги алабынан баслап, Хийўаға шекемги аралықта гезлеседи. Мǝселен Ленинабад районына қараслы «Свердлов» совхозының орайында, Әмиўдǝрья районына қараслы «Крупская» колхозында, Хорезм областының Хазарасп районында «Нөкис» көл деп аталатуғын қурғақ жерлер бар. Арал теңизиниң түслик шығыс жағасына жайласқан «Тербенбес» атаўының арқа шығысында 5 км шамасында «Нөкис қумы» деген атама бар.



Қатықулақ аталарымыздың айтыўына қарағанда, бул жерлерде Нөкис урыўлары жасаған. Бирақ ҳǝрқыйлы жағдайларға байланыслы олар бул жерлерден көшип кеткен. Ал, олардың қоныс орынлары сол урыўлардың аты менен аталған.
«Нөкис» атамасы менен көп заманлардан бери елат, қоныслық орынлар, қалалықлар аталып келмекте. 1957-жылы Шоманай районы ҳǝзирги «Ташкент» совхозының «Энгельс» бөлиминде жасаған 84 жасар Низаматдин ата Шымберген улының айтыўынша, ол қатарда буннан 132 жыл бурын нөкислилер жасаған ҳǝм сол атамада қаласы болған. Бул орынларды суў алғаннан кейин ел Әмиўдǝрьяны өрлеп, оның оң жағасына көшкен. Бул пикирди 1967-жылы Кегейли районына қараслы «Энгельс» совхозындағы өткерилген экспедиция материаллары да тастыйықлайды. Сол совхозда турыўшы Мағзам аға Айтымбет улының айтыўынша нөкислилердиң бул жерге Әмиўдǝрьяның төменги шеп алабынан келгенине 6 ата болған. Бул 150 жыл шамасындағы дǝўир. Бул кисиниң көрсетиўинше де, Т.А.Жданко материаллары бойынша да Хожели ǝтирапындағы Қарабайлының бойында нөкислилердиң қаласы болған.
Бизлер 1957-жылы бурынғы Шоманай районының «Ташкент» совхозының «Энгельс» бөлиминдеги Нөкис қаласының орынын көрдик. Бул қаланың дǝслепки атын адамлар умытқанлықтан оны гейде «Ақ қала» деп атайды. Бул қаланың кеңислиги 2-3 гектарға шамалас. Суў бетинен оның бийиклиги 2-3 метрдей, үйилген топырақлық. Онда аспаный көк реңде боялған қалың қаснақлы, қырлы гүзелер сынығы, моншақларды жыйнадық. Булар XIX ǝсирге тǝн мийраслар менен үнлеседи.
Бул жерде қорған-қала болғаны жөниндеги ғарры кисилердиң пикирлерин жазба естеликлер де мақуллайды. Хийўа архивиниң көрсетиўинше 1784-жылы Қарабайлының батыс жағалаўында Маңғыт қаласы, оннан түсликте „Нөкис” қорғаны болған. 1873-жылғы қатарда Қарабайлы жағаларында Нөкис қаласы көрсетилген. 1786-жылғы Хийўа ханы Маңғытлар үстинен жеңиске ерисип, Нөкис қорғанын биротала қыйратып, халқын көширип Бес-арық, Янги-арық, Хазарасп ǝтирапына аластырылған. 1811-жылы араллылардың ғǝрезсизлигин сапластырғаннан кейин ғана Мухаммед Раҳим-хан (1806-1825) нөкислилерди бурынғы өзлериниң мǝканына орналасыўға рухсат берди. Бундай жаўгершилик зардабынан бул дǝўирлерде барлық нөкислилер толық көшип кете алмағаны мǝлим. Сонлықтан Нөкислилерден көшип барған ҳǝм оннан қайтқан жерлерде де из қалған. Бундай излер олардың қоныс орынлары, айырым адамлардың қалыўы арқалы болған. Усы себеплерге байланыслы «Нөкис» сөзи менен бир неше жерде атамалар дөреген болыўы мүмкин. Солардың бири «Нөкис» этноними (урыў—халық атамасы). Бул этноним Ленинабад районына қараслы «Свердлов» совхозында, Нөкис қаласында ҳǝм Кегейли районында, сондай-ақ Әмиўдǝрья районында, Хорезм областының айырым районларында, Түркменстанның Көне Ургенишинде елеге шекем гезлеседи. Нөкислилердиң көпшилиги ҳǝзирги дǝўирде Кегейли районының «Энгельс» совхозында орналасқан.
Ҳǝзирги Нөкис қаласының ǝтирапындағы нөкислилер ҳаққындағы бизиң жазба естеликлеримиз XIX ǝсирдиң екинши ярымына тийисли Мǝселен, 1874-жыллары Шымбайдан Раҳманберди бийге (Бируний совхозы) баратырып А.Л. Кун, усы қатарда 200 ге жақын хожалықтай Нөкис аўылын көрип, олардың балықшылық, дийқаншылық пенен шуғылланғанын көрсетеди. Нөкислилердиң қатықулақ ғаррылары Нөкис қаласы ҳǝм Кегейли районына булардың Әмиўдǝрьяның төменги шеп алабынан келгенин елеге шекем умытпаған. Олардың көрсетиўинше нөкислилердиң дǝслепки мǝканы Түркистан, соң Қоңырат ǝтирапы болған. Ол қатарда XII ǝсирде өткен Ҳǝким Атаны өзлериниң ата-бабаларының бири деп санаған. IX—XII ǝсирлерде Әмиўдǝрья менен Сырдǝрьяның Арал теңизиниң қуяр жеринде огузлар жайлағаны мǝлим. Мǝселен X ǝсирдеги Араб саяхатшысы Ибн- Фадлан Үстурт Чиңинен түсерликтеги огузлердиң турмысын жазып қалдырған.
Жоқарыда айтылған пикирлерден «Нөкис» атамалары Әмиўдǝрьяның төменги алабында ǝййемнен бар екенин көремиз. Әййемги грек китапларында Әмиўдǝрья Оксус, Укуз болып көрсетиледи. Себеби бизиң эрамызға шекемги IV ǝсирде бул қатарда жасаған сак-массагетлер Әмиўдǝрьяны Оксус, Укуз деп атаған. Ибн-Хаўелдиң көрсетиўин¬ше сак—массагетлер тилиндеги Әмиўдǝрьяның бул атамасы X ǝсирлерде де өмир сүрген.
Ленинабад районының «Ташкент» совхозынан басланып Қоңырат районының «Хорезм» совхозы арқалы Айбүйирге қуйған Әмиўдǝрьяның ең ески салаларының бири елеге шекем Өгиз дǝрьясы деп аталады. Жǝне де сол қатарда Өгиз көл, Өгиз аўыл атамалары елеге шекем сақланған. Белгили илимпазлардың бири Э. Мурзаевтың пикиринше нөкис сези Ну—тоғыз, кус, кэс, кеш—турақ жай, қоныс, елат деген мǝнини аңлатады. Бундай жағдайда «Нөкис» атамасы менен Әмиўдǝрьяның ǝййемги аты Укуз атамасы дǝреклестей көринеди. «Нөкислилер» Әмиўдǝрьялы халық дегенди аңлатады. Әдепки огуз атамасынан соң «Нөкис» атамасы келип шығыўы мүмкин. С.П.Толстовтың көрсетиўинше Огуз қǝўимлериниң ата-бабалары сак-массагетлер. Сак-массагетлер, Огузлар Каспий теңизинен шығыста, түслик Россия, Арал ǝтирапын, Түслик Сибирьди өз ишине алғаны мǝлим. Сонлықтан «Нөкис» атамасы тек Орта Азияда ғана емес, Россияда, Молдавияда, Монголияда да гезлеседи. Мǝселен, Нөкис урыўлары, XIV ǝсирдеги илимпаз Рашид-ад—Динниң көрсетиўин¬ше, XIII ǝсирдеги Монголларда да болган .
Буның себеби монголлар бир түрдеги халық емес, ҳǝртүрли урыў ҳǝм халықлардың бирикпеси болған. Монгол— «ҳǝлсиз», «бийпǝрўа», «кеўилшеклик» дегенди аңлатады. Монголлар арасындағы нөкислилер батыстан шығысқа жылысқан Сак-массагет, Огузлердиң бир шақапшасы болыўы мүмкин.
Н.А. Баскаковтың көрсетиўинше «Нөкис» атамасы менен аталған елаты, қоныслар түслик Молдавияда, ал Нөкис урыўы жǝне Нөкис деген елатлар, қоныс ноғайларда да бар . «Нөкис» атамасының бунша кең ен жайыўының дǝреги де оның огуз қǝўимлери менен байланыслы екенлигин көрсетеди. VII—XI ǝсирлердеги огуз қǝўимлери қарақалпақ халқының қǝлиплесиўине қатнасқан. Т.А. Жданко буның белгилериниң бири иретинде огуз ҳǝкимлериниң биреўиниң аты менен аталған Ябы урыўын көрсетеди.
Огуз қǝўимлериниң ҳǝртүрли бөлеги ҳǝрқыйлы халыққа бириккени мǝлим. Ал оның Нөкис шақасы жақын жылларға шекем белгили бир халыққа бирикпеген огузлардың бөлеги болыўы мүмкин. Бундай бөлимшелер аз болғанлықтан олар ҳǝрқыйлы сиясий ҳǝм экономикалық жағдайларға, жер шараятларына байланыслы бир қǝўимнен екинши қǝўимге биригип жүрген болса итимал. Мǝселен нөкислилер XVII ǝсирде Хожелидеги Қарабайлы ǝтирапындағы маңғытлар топарында болса, XVIII ǝсирде араллы өзбеклер топарында болған. Ал XIX ǝсирдиң екиншя ярымында нөкислилер Әмиўдǝрьяның төменги оң алабындағы қарақалпақлардың кенегес урыўларына бириккен, қарақалпақласқан болса керек.
Жоқарыдағы келтирилген мысаллар тийкарында, биз, нөкис атамасы Әмиўдǝрьяның ески аты Оксус, Укуз атамалары менен дǝреклес деп ойлаймыз. Ондай жағдайда нөкислилер ǝййемги дǝўирден Әмиўдǝрьялы халық дегенди аңлатады.

Есбергенов Х.

-Вестник Каракалп. филиала АН УзССР, 1972, №2, с. 78-81.

Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь. Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо зайти на сайт под своим именем.