Төрткүл топониминиң этимоны ҳаққында еситтиӊиз бе?

Төрткүл топониминиң этимоны ҳаққында бир неше болжаў бар:

1. Қ.Әбдимуратов Төрткүл топоними ҳаққында төмендегилерди көрсетип өткен: «Ал не ушын ол Төрткүл болып аталған? – Бул туўралы ҳəзирги халық сөзинде түрлише əңгимелер бар. Биреўлер айтады, бул жерде төрт көл болған дейди, анығында ески Төрткүлдиң күн шығар туслары, бурынғы аэропорттың орны көл асты болған, булардан басқа, гейпара информаторлардың билдириўине қарағанда «Төрткүл» аўылының турған орнында төрт бай болған. Олар өзлериниң шарбағына жарыспаққа гүл еккен. Соның ушын ол байлардың мəкан басып отырған жери «төрт гүл» деп лақап кешип кеткен. Жəне Төрткүл туўралы басқа да бир əңгимеде мынадай делинеди: - аўылдың ортасынан өтетуғын дəрбент жолдың бойында төрт қатын жасаған, олар кийим тиккиш, нағыс салғыш шебер адамлар болған, өзлериниң ислеген затларын ҳəр дайым жолға шығарып, өткен-кеткенлерге сатады екен. Адамлар буларды «төрт гөззал», «төрт гүл» деп атайдымыш…- деген де халық арасында сөзлер бар. Демек бундай халық аўзындағы сөзлер Төрткүл туўрасында қызықлы ойлар туўдыратуғын əңгимелер болып табылады.

Гейбиреўлер бурын бул жерде төрт көл болған, бара-бара Төрткүл деген атама келип шыққан дейди. Бирақ бул шынлыққа сǝйкес келмейди. Себеби, қарақалпақ ǝдебий тилинде «төрткүл» төрт мүйешлик деген мǝнини аңлатады.
Төрткүл сөзиниң анық төркини усы тийкардан алғанда төрт мүйешли жай, қала сөзлерине байланыслы дөрегени мǝлим. Өйткени, бул районның жайласқан мǝканында көплеген археологиялық естеликлер бар. Бунда төрт мүйешли қорған ҳǝм басқа да қала орналасыўы менен Төрткүл атамасы пайда болған» .

2. Бул атама башқурт тилинде дурткөл формасында келип, «квадрат» мǝнисин аңлатқан.

3. О.Доспановтыӊ айтыўынша, Төрткүл қаласы қарақалпақ халқы 1873-жылы Россияға қосылғаннан кейин пайда болып, оның аты дǝслеп Петро-Александровск деп аталынған. Бурынғы Кеӊес ҳүкимети орнаў дǝўиринде бул қала қарақалпақ халқының гүресиниң орайы болды. Төрткүлдиң дǝслепки қаласы дǝрьяның дегиш алыўы менен, оның орнында жаңадан қала салынды. Ҳǝзирги район республикамыздың бирден-бир пахташылық мǝканы. Оның аўылхожалығы, экономиксы ҳǝм мǝденияты күн сайын раўажланыў жолында .

4. Географиялық атама ҳаққында Ҳ.Ҳасановтың: «Көл сөзине қатнасы жоқ. Жазғанда да Төрткүл деп, жазыў керек еди. қарабақана, қалдық дөң, төрткүл делинген » пикирин ойлап көриў керек. Себеби, усы болжаўды бийкарлайтуғын бирнеше дәлиллер бар: 1) басқыншылық ҳәм өз-ара урыслар себепли мәмлекетимиздиң қай жеринде қарабақана болмаған жер қалған?! Басқа орынлар ўайранаға айлантырылса да, олардың аталыўы көл сөзине байланыслы емес;
2) географиялық объекттиң қасынан ағып өтетуғын Әмиўдәрья неге итибардан шетте қалған?! Дәрья бойында көллердиң болыўы тәбийий жағдай. Көринип турғанындай, Ҳ.Ҳасановтың усы топоним ҳаққындағы жоқарыда билдирген пикири орынсыз. Демек, оның этимонын төрт көл бирикпеси деў де қәте.

5. «Төрткүл қорған, дөгереги оралған аўыл яки бийикликтеги аўыл мәнилерине ийе » делингенде, тәбийий-географиялық факторлар жыйнағы болған экстралингвистикалық факторлар итибардан шетте қалған.

6. Топоним еки топонимикалық лексемадан жасалған: төрт, көл . Орын атамасының екинши мәнили бөлеги ХIII-XIV әсирлерде де көл (кол) делинген . Оның жайласыў орны Әмиўдәрьяның бойында болып, ҳәр тәрептен суў менен байланыслы. Себеби, дәрья жағасында, әлбетте, көллердиң болыўы анық. Соның ушын географиялық атамасын тәбийий-географиялық процесске байланыстырып тийкарлаў туўры болады. Топоним қурамындағы төрт сөзи көплик мәнисин билдиреди: төрт+көл > төрт көл > төрткөл > Төрткөл. Демек, оны көп көл болған орынның атамасы деў орынлы. Бул топонимниң этимоны төрт көл түриндеги бирикпе болып, оның этимологиялық анализи процесинде географиялық, диахрон, топонимлер қурамын үйрениў усыллары лексикалық принцип менен биргеликте қолланған.

7. Мал семизин сойдырды, Төрткүлли ошақ ойдырды, деген қатарлар халық аўызеки әдебиятында ушырайды. Бул орында төрткүлли сөзи төрт мүйешли деген мәниде келген. Бизиӊше, усы топонимниң этимоны төрт ҳәм күл лексикалық тийкарларыныӊ биригиўинен пайда болған төрт күл бирикпеси есапланады.



8. Үшкүл кел. 1. Кийимге салынатуғын сүйир мүйешли үш мүйешлик, үлги .

9. Бизиӊ пикиримизше, Төрткүл сөзиниң мәниси төрт мүйешли жай, қала сөзлерине байланыслы дөреген. Себеби, бул район аймағында көплеген археологиялық естеликлер бар. Бунда төрт мүйешли қорған, қала жайласыўы менен Төрткүл атамасы пайда болған.


Есемуратов Абдимурат

Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь. Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо зайти на сайт под своим именем.