Қалалардың атлары қайдан шыққан?

Топонимикалық атамаларды изертлеў жүдǝ қызық. Бул топонимика дегенниң өзи грек сөзи. Бизиңше «орын» ҳǝм «ат» дегенди билдиреди, географиялық орынларды жǝне олардың келип шығыў тарийхын үйретеди.

Белгили совет тарийхшысы Сергей Павлович Толстовтың сөзи менен айтқанда, «Орта Азияның Египет» болып есапланған Хорезм оазисинде ертедеги жасаған халықлар ҳǝм қалалар өзлериниң бойына терең сырларды сақлаған. Мине Қарақалпақстанның түсликтеги Төрткүл, Бируний районлары территориясындағы тарийхый естеликлердиң ҳǝзирге шекем келип жетиўи, халық тарийхының гүўасы. Ал енди биз Төрткүл топонимикасының пайда болыў тарийхын көрейик.
Гейбиреўлер бурын бул жерде төрт көл болған, бара-бара «Төрткүл» деген атама келип шыққан дейди. Бирақ бул шынлыққа сǝйкес келмейди. Себеби, қарақалпақ ǝдебий тилинде «төрткүл» төрт мүйешлик деген мǝнини аңлатады. Бул атама Башқур тилинде «дурткөл» формасында келип квадрат мǝнисин аңлатқанын көресең.



«Төрткүл» сөзиниң анық төркини усы тийкардан алғанда төрт мүйешли жай, қала сөзлерине байланыслы дөрегени мǝлим. Өйткени, бул районның жайласқан мǝканында көплеген археологиялық естеликлер бар. Бунда төрт мүйешли қорған ҳǝм басқа да қала орналасыўы менен «Төрткүл» атамасы пайда болған.
Бул Төрткүл қаласы қарақалпақ халқы 1873-жылы Россияға қосылғаннан кейин пайда болып, оның аты дǝслеп Петро-Александровск деп аталынған. Совет ҳүкимети орнаў дǝўиринде бул қала қарақалпақ халқының революциялық гүресиниң орайы болды. Төрткүлдиң дǝслепки қаласы дǝрьяның дегиш алыўы менен, оның орнында жаңадан қала салынды. Ҳǝзирги район республикамыздың бирден-бир пахташылық мǝканы. Оның аўылхожалығы, экономиксы ҳǝм мǝденияты күн сайын раўажланыў жолында.


Орақбай Доспанов
Аспирант. «Жеткиншек», 1965, 4-сентябрь

Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь. Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо зайти на сайт под своим именем.