Сөз сырлары

Географиялық атамалардың келип шығыўын, өзгериўин, ҳǝр қыйлы тарийхый дǝўирдеги субстратлық нормаларын изертлейтуғын илимниң тараўы топонимика деп аталады. Гидронимика-топонимиканың бир бөлими. Ол суў атларын-теңизлердиң, көллердиң, дǝрьялардың, өзеклердиң, жармышлардың, каналлардың, қолтықлардың, батпақлы орынлардың атларын изертлейди. Бизиң изертлеў объектимиз Әмиў дǝрьяның төменги жағы болғанлықтан бул жер гидронимлерге оғада бай екенлиги мǝлим. Қарақалпақстан жеринде ески дǝўирден бери салалы дǝрьялар, аңғарлар ҳǝм көллер көп болған. Дǝрьялар өзлериниң типлерине қарай үлкен дǝрья, дǝрья салалары, өзеклер, жармышлар, каналлар болып бөлинеди.

Белгили саяхатшылар Бутаков, Вамбери, Каульбарс өзлериниң мийнетлеринде Әмиў дǝрьяны «Үлкен дǝрья» деп атаған. Шынында да, бизиң тилимизде дǝрьяның бас саласын үлкен дǝрья деп атайды. Сонлықтан, биз усы үлкен дǝрья туўралы бир қанша түсиниклерге тоқтамақшымыз.
Әмиў дǝрья өзиниң сағасын 4000 метр бийикликтеги музлы Гиндикуш таўларынан алады. Ол дǝслеп Вахан дǝрья, оннан кейин Памир дǝрья деп аталады. Памир дǝрьясы сағасын Зоркөл деп аталған таў көлинен алады. Вахш дǝрьясына шекем ол Пяндж деген ат пенен аталып келеди. Пяндж деген сөз парсы тилинде «Бес дǝрья» деген мǝнисти аңлатады. Олар: Вахан дǝрья, Памир дǝрья, Гунта, Бартанг дǝрья, Ванча. Буннан кейин Пяндж «Орта тоғай» деп аталған жайылмалы тегисликти пайда етеди. Оннан соң дǝрьяның ағысы тарайып, оған сол жағынан Кукча дǝрьясы қосылады. (ол Афғанстан тусындағы орайлық Гиндикуш таўларынан ағады). Кукча дǝрьясынан 70 км төменде Пяндждың оң жағасынан Вахш дǝрьясының үлкен тармағы келип қосылады. Буннан кейин ол Әмиў дǝрья деген атамаға ийе болады. Гейпара тарийхшылар Әмиў дǝрья атамасының келип шығыўын ǝййемги Амуль қаласының аты менен байланыстырады. Бул қала ҳǝзирги Чаржоў қаласының орнында VIII-XVI ǝсирлер аралығында болған. Дǝрьяның сол жағында Амуль қаласы, оң жағында Фараб қаласы болған. Амуль қаласының аты кем-кемнен жоғалып кеткен, ал Фарабтың орта ǝсирдеги атамасы ҳǝзирге шекем сақланып келмекте. Әмиўдǝрья парсы сөзи. Әмиў, Амуль сөзлериниң этимологиясы еле толық анықланған жоқ.

Ески ǝдебиятларда Әмиў дǝрьяның Окус, Окс, Оксус, Аракс деп аталған формалары да ушырасады. А. Вамберий шығармасында Әмиў дǝрьяны көбинесе Оксус деп атайды. Бул сөздиң түсиниги ǝййемги түрк тилинде-ақ суў, дǝрья деген мǝнилерди аңлатқан болыўы итимал. Х. Х. Хасановтың схемасында Әмиў дǝрья атамасының төмендеги вариантлары берилген: Үргениш дǝрья, Хорезм дǝрьясы, Укуз, Окс, Оксус, Джейхун, Аракс, Калиф дǝрьясы. Әмиў дǝрья X ǝсирлерде араблар тǝрепинен Жейхун деп аталған. Бул сөздиң мǝниси бизиң тилимиздиң түсинигинде – жолдан шығыў, бурылыў деген мǝнисти аңлатады. Анығында Әмиў дǝрья өзиниң тарийхында бир неше бағытларға қарай аққан ҳǝм жағасында дегиш жǝне жыққынларды пайда етип, көп елатларды пайда еткен. Орта ǝсирде Хорезмниң пайтахты Кǝт, бизиң заманымызда ески Төрткүл қаласы дегиш астына кетти.

Тек социалистлик қурылыс ғана Әмиў дǝрьяның бурқасынлы ағысына буғаў сала алды. Ҳǝзир Әмиў дǝрьяда Тақыя тас гидроузели қурылмақта. Оның суўы буннан былай да толығы менен халықтың мǝпине қаратылады.

Арал теңизи туўралы да рус саяхатшылары менен илимпазларының көплеген мағлыўматлары бар. А. И. Бутаков Арал теңизин екиге бөледи: Киши теңиз (арқа бөлеги), үлкен теңиз (қубла бөлеги). Негизинен алғанда булай деп бөлиўде айырым тийкар болған. Егер де, Арал теңизиниң картасына сер салып қарасаңыз оның арқа жағы қубла жағынан бир қанша атаўлар ҳǝм қолтықлар менен бөлинип турады. Сонлықтан, гейде ол арқа Арал, қубла Арал деп те бөлинеди. Арал теңизи деген атаманың келип шығыўы туўралы ҳǝр қыйлы пикирлер бар. Академик Л. С. Бергтиң уйғарыўы бойынша Арал деген ат ондағы жасаған «араллылар» деп аталған халықтың атынан келип шыққан. Бул туўралы ол рус тарийхшысы Рычковтың пикирин бийкарлаўға тырысады. Рычковтың 1762-жылларда жазған мийнетинде Арал деген сөз – «көп атаўлы көл» деген мǝнисте келип шыққан деп болжайды. Ҳǝзирги айырым аңыз сөзлерде Арал деген адам аты болған деген де пикирлер бар. Бул божаўлардың қайсысы шынлыққа муўапық келеди? Арал теңизинде атаўлар күтǝ көп. Тек Ақбеткей архипелагинде 260 қа жақын атаўлар ҳǝм ярым атаўлар бар. Бирақ бул көп атаўлықлар илгери заманларда болған. Ол дǝўирде Арал теңизи деп аталған емес. Арал теңизи деп аталыўы шама менен XVI-XVII ǝсирлер аралығына туўра келеди. Оған шекем Арал теңизи ҳǝр қыйлы дереклерде түрлише аталып келген. Мǝселен, ǝййемги грек авторларында Окс көли, қытай дǝреклеринде Джсад көли, ески араб тарийхшыларының мийнетлеринде Курдер көли, Джуржание көли, Хорезм көли, соңғы тарийхый ǝдебиятларда көк теңиз, Дǝўқара көли деп аталып келмекте.
Арал теңизи деген атама биринши рǝсмий документлерде, Петр I ниң Бековичке жазған хатында ушырасады. Демек, гейпара фактларға сүйенгенимизде Арал теңизи атамасының жүзеге шығыўы ондағы жасаған араллылар деп аталған халықтың жасаған дǝўирине сǝйкес келеди. Араллылар бул жерде қарақалпақлардан бурын 100 жылдан аслам илгери дǝўирде пайда болған. Олар дǝслеп Түркстаннан көшип келген екен деген де халық аўзында сөзлер бар.

Х. Хасанов сөзлигинде «Әмиў дǝрьяның теңизге қуяр жериндеги бир жағы дǝрья, бир жағы теңиз бенен қоршалған үлкен қурғақлық майдан Арал деп аталған. Бул жерде жасаған халық Арал ели, Арал журты деп аталып, оннан теңиз аты «Арал теңизи» болып аталып кетеди», - деген сөзлер бар. Демек, Х. Хасановтың пикиринше де теңиздиң аты ондағы жасаған араллылар деген елдиң аты менен байланыслы екенлиги тастыйықланады.
Арал ойпатлығына қараслы ең ири гидроним объектлерине – Сыр дǝрья, Жаңа дǝрья, Қуўан дǝрья, Еркин дǝрья, Қазақ дǝрья, Ақ дǝрья, Қыпшақ дǝрья, Таллық жатады.
Сыр дǝрья Орта Азиядағы ең ири дǝрьялардан саналады. Сыр дǝрьяның тарийхы да ǝдеўир ертедеги дǝўирди қамтыйды. Әййемги грек тарийхшыларының мийнетлеринде – Яксарт, арабларда – Сейхун деп аталған. Сондай-ақ Хошарт деп аталған жергиликли халық атамасы да сақланып келген. Сыр дǝрьяның ҳǝзирги атамасы тек XIX ǝсир дǝреклеринде ғана ушырасады. Бул сөздиң этимологиялық мǝнисин гейпара илимпазлардың болжаўынша сыры ямаса сары деген түрк сөзлери менен байланыстырыў ҳақыйқатлыққа туўры келмейди.
Айырым илимпазлар Сыр дǝрья сөзиниң келип шығыўын парсы тилиндеги «Сыр - об» түбирлеринен екенлигин тастыйықлайды, оның мǝниси «Тасқын суў» деген түсиникти аңлатады. Әййемги Иран тиллерине киретуғын Согд, Сак тиллеринде – Шира, Шыр түбирлери «жақсы», «көп», «күтǝ» деген түсиниклерди аңлатқан. Усыларға ҳǝм басқа да тарийхый салыстырыўларға қарағанда Сыр дǝрья атамасының келип шығыўы да Иран системасындағы тиллерге жататуғынлығы тийкарлы болып саналады.



Өткен ǝсирлерде Сыр дǝрья Арал теңизине еки салаға бөлинип аққан: - Қуўан дǝрья, Жаңа дǝрья. А. И. Бутаковтың жазғанларына қарағанда бул дǝрьяларда бир дǝўирде суўға бурқып ақса керек. Жаңа дǝрьяның сағасы Қызыл орда (Перовский) қаласынан 12 шақырым төменнен ағып Аралға қуйып турған. Рус саяхатшылары Гладышев ҳǝм Муравин 1940-жылы Сыр дǝрьяның төменги жағынан шығып, Шахтемир (Ҳǝзирги Шымбай) қаласы арқалы Хийўаға шекем барған. Булардың жазғанларында ҳǝм Рычковтың 1762-жылы басылып шыққан мийнетинде Жаңа дǝрья белгисиз еди. Демек, усыған қарағанда Жаңа дǝрья қарақалпақлар тǝрепинен XVII ǝсирдиң екинши ярымында қазылған болыўы итимал. Усы дǝўирде Арал теңизине қуйып турған Қуўан дǝрьясы Сыр дǝрьяның бир саласы болған. Бутаковтың жазғанларында 1780-жылларда Қуўан дǝрьяның суўы Сырға қарағанда көп болған. Оның ағысының пǝтли болғаны сондай, ҳǝттеки суўдың күши тасларды да жумалатып ығызған. Қуўан деген сөз адам аты болыўы мүмкин. Олай деп есапламағанда Қуўан деген сөздиң лексикалық мǝниси ҳазирги қарақалпақ тилинде – қуўаныў, кеўиллениў, шадланыў түбирлерине сǝйкес келеди.
XIX ǝсирдиң екинши ярымында Әмиў дǝрьяның бас саласы Таллық болған. Қарақалпақ халқының тарийхында Таллық белгили орын тутады. XIX ǝсирдиң басларында Таллық бойларында қалың ел отырады. Бутаковтың билдириўинде 1824-жылларда Таллық бойларында 20 мың қақыра жайлар болған.

Таллық деп аталыўының мǝниси оның бойларында үйлик тал, ақ тал, тоғай тал, жабайы сөкит сыяқлы ағашлар өскен. Бул ағашлардан адамлар қара үй соққан. Ол айрықша қǝсийетли, сынбайтуғын, ийилгиш ағаш. Бул ағашлардан қара үйдиң керегеси, шаңарақ, уўық, сондай-ақ ǝткөншектиң булдырықлары исленген. Белгили тарийхшы А. Вамберий Таллық атамасын «Тарлық» деп тастыйықлаўға урынады. Бул туўралы ол Бутаковтың көрсетиўин бийкарламақшы болған: - Бутаковтың 1857-жыл 11-мартта Лондон географиялық жǝмийетинде оқыған билдириўине мен келисим бермес едим. Себеби дǝрьяның аты Таллық емес, Тарлық болыўы керек,-деп көрсетеди. Таллық дǝрьясы енсиз, тар, бирақ терең болғаны мǝлим. Усыған қарап Вамбери оның атын Тарлық деп өзинше уйғарған болыўы мүмкин. Негизинде Таллық болыўы керек.
Улыўма алғанда, қарақалпақ гидронимлерин еледе кең түрде изертлеўимиз зǝрүр. Өйткени, ол тил тарийхына, халықлар тарийхына археология ҳǝм этнографияға жǝне басқа да илим тараўларына байланыслы болған оғада бай илимий мағлыўматлар береди. Жақын жылларда гидронимиялық атамалардың сөзлигин баспадан шығарыўымыз керек.


Қ. Әбдимуратов
Филология илимлериниң
кандидаты «Совет Қарақалпақстаны», 1969, 17 январь.

Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь. Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо зайти на сайт под своим именем.